Rafmagn og heilsufar
Líkaminn er flókið og furðulegt apparat. Vísindamenn og læknar eru enn ekki, þrátt fyrir alla tækni tuttugustu aldarinnar, komnir nema áleiðis í rannsóknum á starfsemi og stjórnun mannslíkamans. Undanfarin ár hafa augu almennings og fræðimanna beinst æ meira í átt að því að skoða umhverfi okkar til að komast að hvort orsakavaldar að sjúkdómum og vanheilsu sé þar að finna. Eitt er það sem augu manna beinast æ meira að eru áhrif rafmagns á heilsufar. Er þá verið að skoða þá þætti rafmagnsins sem ekki eru sýnilegir, nefnilega rafgeislun annarsvegar og rafsegulsvið hinsvegar. Þar er verið að tala um rafsegulgeislun frá rafmagnstækjum allt frá útvarpsviðtækjum til örbylgjuofna og jafnframt radíóbylgjur hverskonar. Megin reglan virðist vera sú að regluleg tíðni, þ.e. rafgeislun sem er stöðug á ákveðinni tíðni, sé neikvæði hluturinn því í náttúrunni finnast nánast eingöngu óregluleg tíðnisvið. Þrátt fyrir að ekki hafi tekist að sanna hvernig rafsegulgeislun hefur áhrif á líf okkar og heilsu eru vísindamenn víðast hvar sannfærðir um að rafsegulgeislun hefur einhver áhrif á líkamann og það jafnvel töluverð. Milljörðum er eytt í rannsóknir á þessu sviði og virðast sumar þjóðir hreinlega vera í samkeppni um að finna hina raunverulegu hættu af rafsegulgeislun. Það er ekki lengur spurning um að sanna “hvort³ heldur hvernig. Í nýlegri skýrslu frá Sænska rafmagnsöryggiseftirlitinu, sem fjallar um hugsanleg tengsl milli rafsegulsviðs og krabbameins, segir að ekki sé sannað að segulsvið valdi krabbameini í fullorðnum og líkurnar á slíku séu harla litlar. Hinsvegar hafa faraldsfræðilegar rannsóknir Dana og Svía sýnt fram á tengsl milli hvítblæðis í börnum og búsetu í nálægð við rafmagnsmannvirki. Þær rannsóknir eru nokkurnvegin samhljóða rannsóknum sem gerðar hafa verið í Bandaríkjunum. Við þessar rannsóknir hafa nokkrar athyglisverðar staðreyndir komið í ljós. Til dæmis hefur líkamsklukka okkar, sem stjórnar svefni og vöku, hormón í sinni þjónustu sem heitir melatonin. Melatonin eykst í líkamanum þegar við sofum en minnkar í vöku. Tekist hefur að sýna fram á að hormónið minnkar í líkamanum við áhrif frá rafsegulsviði og getur þannig haft áhrif á svefn. Melatonin hefur áhrif á myndun annars hormóns sem nefnist serotonin. Serotonin er mikilvægt í boðskiptakerfi heilans og hefur áhrif á líðan okkar. Truflist melatoninframleiðsla líkamans truflast einnig serotoninframleiðslan og líðan okkar breytist oftast til hins verra. Í augum okkar eru ljósskynjarar, svokallaðir stafir og keilur. Það hefur uppgötvast að ljósnemarnir eru ekki bara næmir á ljós heldur einnig fyrir rafsegulgeislun. Sofi maður í rafsegulsviði nema þessir skynjarar geislunina og senda fölsk skilaboð til heilans með sjóntauginni um birtu. Við það sendir heilinn boð til lítils kyrtils neðarlega á heilanum, sem nefnist heilaköngull, um að minnka framleiðslu melatonins og skapa vökuástand. Það hefur jafnframt sýnt sig að milligöngu auganna er ekki þörf. Heilaköngullinn getur skynjað sjálfur rafsegulbylgjur og minnkar þannig melatoninframleiðslu við ósýnileg utanaðkomandi áhrif, enda er heilaköngullinn oft kallaður þriðja augað og töldu vísindamenn lengi að það væri gagnslaust eins og botnlangatotan. Í nýlegu tölublaði tímaritsins “Traveler³ er grein sem fjallar um svokallaða þotuveiki. Þotuveiki kallast þreyta sem leggst á ferðalanga sem ferðast gegnum tímabelti og þurfa að aðlagast nýjum tíma á komustað. Það getur tekið þá töluverðan tíma að jafna sig, allt frá nokkrum tímum upp í viku. Rannsóknir hafa leitt í ljós að við það að fljúga í langan tíma verður líkaminn fyrir áhrifum frá breytilegu segulsviði jarðar og minnkar heilaköngullinn við það framleiðslu melatonins. Til að vinna upp á móti flugþreytu er farið að mæla með inntöku melatonins. Það hefur reynst vel og það flýtir töluvert fyrir að líkaminn jafni sig af flugþreytunni. Rannsóknir vísindamanna hafa jafnframt leitt í ljós að melatonin hefur hamlandi áhrif á skiptingu sumra tegunda krabbameinsfruma og getur þannig hægt á vexti krabbameinsæxla. Sú staðreynd að krabbamein er algengt í hópi flugmanna er e.t.v. tengt minnkandi framleiðslu melatonins við flug. Tímaritið “American Journal of Epidemiology³ birti í nóv. 1993 grein eftir Dr. Marja-Liisa Lindbohm og Mailu Hietanen sem fjallar um niðurstöður úr faraldsfræðilegri rannsókn sem fram fór í Finnlandi árið 1992. Niðurstöðurnar sýndu að konur, sem unnu við tölvur í segulsviði við styrkleika sem nam 3mG, (frekar lágt) upp undir tíu tíma á viku, áttu þrefalt meira á hættu fósturlát, en stallsystur þeirra sem ekki unnu við tölvu. Ef viðvera við tölvuskjáinn fór upp fyrir tíu tíma var hættan á fósturláti fjórföld. Könnun þessi hefur frekar lítið vægi vegna fæðar kvenna í úttektinni og ekki var skilgreint hverskonar tölvuskjáir voru notaðir. Hún sýnir hinsvegar svo ekki verður um villst að samhengi er þarna á milli. Hvað varðar tengsl milli líkamskvilla og rafsegulsviðs hafa sjónir manna beinst helst að ónæmiskerfinu. Svo virðist sem segulsvið hafi neikvæð áhrif á getu líkamans til að bregðast við sjúkdómum. Ónæmiskerfið er flókið og sennilega lítið þekkt en mikilvægi þess er mjög mikið. Menn hafa jafnvel leitt að því líkur, að áhrif segulsviðs á líkamann virki aðallega á getu ónæmiskerfisins til að nema hættuástand, t.d. byrjun óeðlilegrar frumuskiptingar, og hindri þannig að varnarkerfi líkamans nái að hefta myndun æxla. Þar sem ekki hefur tekist að sanna samhengi milli krabbameins og segulsviðs hafa sjónir vísindamanna beinst að svokölluðum “gluggaáhrifum³ það er ef til vill er ekki um að ræða áhrif háð styrkleika, (þ.e. að sterkara segulsvið kalli á meiri hættu á krabbameini) heldur sé um að ræða ákveðið styrkbil sem gæti þess vegna verið mjög lágt. Svíar íhuga nú að setja staðal sem segi til um hámarkssegulsvið á svæðum sem börn eru á t.d. leikskólum, skólum og dagheimilum eða um 2,5 mG - 3,5 mG (milli Gauss er mælieining á segulsvið). Það vekur eftirtekt hversu lágur staðallinn er og liggur í augum uppi að töluverður kostnaður verður þessu samfara ef af verður. Svíar taka þessi mál alvarlega og er kannski full ástæða til. Eins og áður er getið hafa faraldsfræðilegar rannsóknir einna helst sýnt tengsl milli barnahvítblæðis og búsetu í nærveru við rafmagnsmannvirki og flutningslínur. Rafsegulóþol er fyrirbæri sem vakið hefur mikla athygli. Það virðist í fljótu bragði fáránlegt að fá ofnæmi fyrir rafsegulgeislum en engu að síður er það staðreynd að nokkur fjöldi fólks þjáist af þessum sjúkdómi. Rafsegulóþol lýsir sér með útbrotum, kláða og sviða í húð, þreytu, öndunarerfiðleikum, ásamt svitaköstum. Einkennin koma fram þegar sjúklingur nálgast rafmagnstæki og verður fyrir rafgeislun eða segulsviði. Tölvur, sjónvarpstæki, útvarpstæki og yfirleitt öll tæki sem ganga fyrir rafmagni eru þá ofnæmisvaldar. Fyrir stuttu síðan birtist lesendabréf í tímaritinu Journal of Alternativ & Complementary Medicine³ þar sem nuddari og praktiker í óhefðbundnum lækningaaðferðum segir frá því að hún hefði náð góðum árangri í meðhöndlun sjúklinga sem þjáðst hafa af þrálátri bólgu í úlnlið og olnboga, (Repetidive Strain Injury) sérstaklega í hægra handlegg, vegna notkunar tölvu og músar. Meðhöndlunin byggðist á því að eyða allri rafgeislun frá tölvubúnaði viðkomandi sértaklega mús og lyklaborði. Varð í sumum tilfellum að láta sjúkling hafa fartölvu sem notaði rafhlöður. Fjöldi fólks finnur fyrir óþægindum frá rafmagni t.d. rafmangshitun, sjónvörpum, tölvum, vatnsrúmum, eldavélum og svo mætti lengi telja. Óþægindi lýsa sér t.d. í höfuðverk, kláða og sviða í húð og sjónþreytu. Það er mjög einstaklingsbundið hvort og hvernig menn finna fyrir rafsegulgeislun, sumir finna ekki neitt meðan aðrir eru pirraðir, eiga erfitt um svefn og finna fyrir allskonar kvillum sem jafnvel eru greindir sem ímyndunarveiki. Einfaldur hlutur eins og útvarpsvekjaraklukka getur raskað melatoninjafnvægi líkamans sé hún staðsett mjög nálægt höfði meðan sofið er. Hvað svo sem sönnunum líður þá er það ljóst að það ber að umgangast rafmagn með virðingu og varast óæskileg áhrif eins og rafgeislun, t.d. með því að jarðtengja allt sem hægt er að jarðtengja. Sofa ekki með rafmagnsvekjarklukkur nálægt höfði eða önnur rafmagnstæki. Því jafnvel þótt ekki sé sannað hvort né hvernig rafsegulsvið veldur krabbameini þá getur það valdið óþægindum því “fyrr má rota en dauðrota³.
Helstu heimildir:
“Magnetfält och cancer 1993³
Elsäkerhetsverket Sverige
“Traveler³ apr '94
“Microwave News³ jan - feb. '94
“Electromagnetic Man³ Cyril W. Smith & Simon Best.Valdemar Gísli Valdemarsson
höfundur er rafeindavirkjameistari
og áhugamaður um umhverfismál.
Greinin birtist í Morgunblaðinu sumarið '95.