Eru tölvur hættulegar?
Tölvan er komin til að vera, svo mikið er víst. Notkunargildi hennar er gífurlegt, enda er hún notuð nánast á öllum vinnustöðum. Það heyrast öðru hvoru raddir um að viðvera við tölvuskjá sé manninum óeðlileg og geti því bókstaflega verið hættuleg. Þetta hlægir flesta tölvunotendur, því það eru ekki margir sem hafa veikst af því að nota tölvu. Eða hvað. Það kemur alltaf öðru hvoru upp umræða um hættur sem geta stafað frá tölvum og þá eru nefnd fyrirbæri eins og sænska veikin og músaveiki. Músaveiki þekkja flestir af afspurn og sumir af reynslu, en hún lýsir sér sem verkir í úlnlið og olnboga. Þessi veiki getur leitt til örorku. Sænska veikin, nafn sem vantrúaðir menn hafa í flimtingum, er hinsvegar heitið á svokölluðu rafsegulóþoli. Fólk sem þjáist af þeim sjúkdomi þolir ekki viðveru eða nálægð við rafsvið, rafbylgjur eða rafsegulsvið. Þetta eru oftast einstaklingar sem hafa unnið árum saman við tölvur eða raftæki í einhverri mynd. Það getur lýst sér á margan hátt en algengustu einkennin eru sviði í andliti eins og eftir sólbruna, kláði, húðin hleypur upp og mikill sviði fylgir. Á seinni stigum kemur fram þrálátur höfuðverkur, verkir í liðamót, svimaköst, ógleði, ljósfælni, ofurviðkvæmni fyrir lykt og hljóðum og stöðug þreyta. Þegar sjúkdómurinn er komin á þetta stig þola sjúklingar ekki nærveru við nein rafmagnstæki, hvorki tölvur né tæki eins og til dæmis eldavélar eða viftur, eða önnur tól sem gefa frá sér rafbylgjur eins og t.d. farsíma. Þeir þola illa flúrsentlýsingu og eiga erfitt með að horfa á sjónvarp. Sumir sem þessi sjúkdómur hrjáir hafa gengið svo langt að flytja í útjaðar borga og búa í hjólhýsum fjarri öllu rafmagni, með gas til hitunar og lýsingar. Þetta er ekkert grín. Rafsegulóþol er þekkt í löndum eins og Svíþjóð, Noregi, Finnlandi, Danmörku, N-Ameríku, Bretlandi, Íslandi, Ástralíu og víðar. Það er ljóst að fyrir suma hefur þessi sjúkdómur haft skelfilegar afleiðingar sérstaklega þegar það er haft í huga að heilbrigðiskerfi viðurkenna þetta ekki. En hver eru orsökin? Því hefur ekki verið svarað en rannsóknir hjá Karolinska Institut í Svíþjóð, stjórnað af Dr. Olle Johansen, hafa sýnt fram á að rafsegulóþol er í raun staðreynd. Nýlega kom upp á yfirborðið umræða sem hugsanlega getur skýrt að einhverju leyti orsök þess. Í fyrirtæki einu í norðuhluta Svíþjóðar sem framleiddi vörur úr epoxy blöndu veiktust 40 starfsmenn af dularfullum sjúkdómi. Þessi sjúkdómur lýsti sér þannig að þeir hættu að þola flúrlýsingu og gátu ekki horft á sjónvarp eða tölvuskjái. Fyrirtækinu var lokað á meðan rannsókn fór fram. Eftir langan rannsóknarferil kom í ljós að efni sem var blandað í epoxy málningarduft hafði með einhverjum hætti komist í lofthitakerfi fyrirtækisins þar sem það hitnaði og gufur bárust inn í loftstokka. Og hvað með það? spyr sjálfsagt einhver. Jú, einkennin sem þessir verkamenn fengu voru keimlík því sem einstaklingar með rafsegulóþol þjást af. Við rannsókn hefur komið í ljós að, svokölluð eldvarnarefni (flame retardant) í epoxy og ýmsum plastvörum geta gufað út í andrúmsloftið í litlu magni og þannig verið hættulegt mönnum. Þegar málið er skoðað sést að margir sem hafa fengið einkenni rafsegulóþols fá þau þegar ný tölva hefur verið tekin í notkun. Ný tölva gefur frá sér meira af kemiskum efnum en gömul. Mesta útöndun á sér stað á fyrstu vikum notkunar. Þau efni sem verið er að tala um eru talin hafa svipuð áhrif eins og PCB. Þau eru til dæmis: phenol, creosole, toluen, xylen, ethylbensen og mörg fleiri. Þetta eru eiturefni. Kassinn utanum tölvuskjáinn er úr plasti. Kassinn utan um tölvuna er oft úr plasti. Örgjörvar og kubbar í rafkerfi tölvunar eru steyptir með epoxy sem inniheldur áður nefnd eldvarnarefni. Við notkun hitna þessir hlutir og hafa nýjustu örgjörnvar áfasta viftu. Kassinn utanum skjáinn hitnar, íhlutir inni í skjánum hitna. Upptök slíkrar efnamengunar geta verið víða frá. Fyrirtækið Ellemtel í Svíþjóð sem er í eigu Ericsson og Swedish Telecom hafði í sinni þjónustu u.þ.b. fimmtíu starfsmenn sem þjáðust af einhverskonar rafsegulóþoli. Fyrirtækið eyddi um 1,5 milljónum dollara í að eyða rafáhrifum innan veggja fyrirtækisins. Meðal annara aðgerða sem gripið var til var að keyra allar nýjar tölvur í lokuðu, vel loftræstu herbergi í a.m.k. tvær vikur áður en starfsmenn fengju þær í hendur. Það hljómar eins og þeir hafi gert sér grein fyrir þessari hættu. Þann 26 maí Œ96 birtist grein í Svenska Dagbladet undir fyrirsögninni “Eldvarnarefni í tölvum, jafn eitrað og PCB. Áður óþekkt umhverfishætta.³ Þar segir frá því að eldvarnarefni séu nú orðin algeng í náttúrunni og finnist í auknu mæli í sjávardýrum t.d. við Svalbarða, selum og sjávarfuglum og nýlega sé farið að greina þetta efni í mönnum. Samkvæmt hollenskum rannsóknum er eitt þessara efna, PBDE, mjög líkt og PCB í uppbyggingu og safnast fyrir í skjaldkyrtli og geti því haft áhrif á starfsemi hans. Samkvæmt upplýsingum frá Åake Bergman, sem er prófessor við háskólanum í Stokkhólmi, stýrir skjaldkyrtillinn ýmsum þáttum líkamans eins og hegðun, hungri, hita og kulda tilfinningu og fleiru. Flestir ör-kubbar innihalda eldvarnarefnið TBBA (tetra-bromið-bis-phenol A). Sérfræðingur á þessu sviði, Conny Oestman hjá vinnueftirlitinu var inntur eftir hugsanlegum hættum vegna þessa efnis. Hann sagði að efnið TBBA væri bundið í plasti en lausbundin mólekúl væru alltaf utaná, allavega meðan plastið væri nýtt. Efni þetta getur borist í líkamann með innöndun og safnast í blóð og líkamsvefi. Það brotnar mjög hægt niður. Efnið er fituleysanlegt og getur þessvegna safnast fyrir á löngum tíma upp í töluvert magn. Efni þetta hefur fundist í sjúklingum með rafsegulóþol en ekki hefur verið skýrt hvaða gildi það hefði. En hvaða ályktanir má draga af þessum uppgötvunum? Jú það er vissara að hafa þokkalega loftræstingu þar sem tölvur eru og sérstaklega meðan þær eru nýjar. Þetta verður kannski næsta umhverfissprengja. Hver veit?
Valdemar Gísli Valdemarsson
höfundur er rafeindavirkjameistari
og áhugamaður um umhverfismál.
Greinin birtist í ET tölvublaðinu.