Fyrirlestur haldinn í Norræna húsinu þann: 29-4-97
Um rafmengun, seinni hluti.
Flökkustraumar geta tekið á sig ýmsar myndir. Eitt svæsnasta dæmið sem ég hef lent í var í tvíbýlishúsi. Ég var beðin um að mæla efri hæð hússins því þar höfðu íbúar ástæðu til að halda að eitthvað væri ekki í lagi. Íbúar höfðu hugleitt ýmsa möguleika og var rafsegulsviðsmæling þrautalending.
Þarna bjuggu hjón með eitt barn. Húsbóndinn á heimilinu hafði stöðuga liðverki, þráláta höfuðverki og þunglyndiseinkenni. Konan hans þjáðist einnig af sífelldri þreytu og höfuðverk. Við mælingar kom í ljós að mikið rafsegulsvið var í íbúðinni. Það mældist frá 5 mG til 80 og var gríðarlegt flökt, þ.e. það sveiflaðist frá því að vera 20mG uppí 80 - 90 mG og var mjög óreglulegt. (Þetta er s.k.v. minni reynslu alvarlegasta tegund flökkustrauma því þessu fylgja alltaf óþægindi.) Eftir nákvæma skoðun var ljóst að rafstraumur; flökkustraumur rann upp eftir járnabindingu hússins eins og myndi 5 sýnir.
Rauðu línurnar upp eftir veggjunum er straumurinn. Leið straumsins lá síðan eftir endilöngu húsinu, sameinaðist aftur hinum megin og hvarf ofaní jarðveginn. Í þessu tilfelli var Þjónustudeild Rafmagnsveitunnar kölluð til og fundu þeir orsök þessa straums. Það tókst á einfaldan hátt að laga þetta. Þegar rafsegulsviðið inni í íbúðinni var fallið niður breyttist töluvert líðan heimilisfólksins. Eftir 3 mánuði tilkynnti húsbóndinn mér að liðverkir sem hann þjáðist af hefðu horfið með öllu. Þreyta og pirringur var minni og þunglyndi sótti ekki lengur á. Hann bætti við: "eini gallinn er að við hjónin erum hætt að geta rifist almennilega. Það er ekkert fútt í okkur lengur."
Annað dæmi sem er mér minnisstætt er tilfelli þar sem ungabarn átti mjög erfitt um svefn heima hjá sér. Móðirin þurfti að fara með barnið til ömmu sinnar til að geta hvílt sig og barnið því þar bólaði ekki á neinu svefnveseni. Venjulega sofnaði stúlkan um níu leitið á kvöldin, heima hjá sér, en vaknaði síðan um kl. þrjú að nóttu og vildi ekki ræða það að sofa meir. Þetta olli nokkrum vanda og voru mæðgurnar þreyttar og svefnlausar þegar ég mætti á staðinn. Í stuttu máli mældist inni hjá barninu rafsegulsvið sem stafaði frá lögn í götu. Einnig var rafsvið frá borðlampa og jarðbinding á ofnakerfi var ónóg. Allt var lagfært skv. bókinni. Rúmið var fært, lampar voru fjarlægðir og ofnakerfi lagfært. Morguninn eftir hringdi móðirin í mig, himinlifandi. Barnið hafði, í fyrsta skipti, sofið alla nóttina. Þetta er merkilegt tilffelli því ekki er hægt að ásaka ungabarn um væntingaráhrif. (placebo)
Flökkustraumar eru oftast hálfgerðir bastarðar því þeir eru afmyndaður grautur af 50, 100 og 300 riða sveiflum með spennupúlsa hér og þar til skrauts. Athygli vísindamanna hefur beinst í vaxandi mæli að spennupúlsum því styrkur þeirra getur orðið mikill þótt líftíminn sé mjög stuttur, oft ekki nema nokkran nanósekúndur.
Heimilistæki geta geislað frá sér rafsgulsviði og rafsviði. Til dæmis eru útvarpsvekjaraklukkur algeng orsök vanlíðanar. Fjölmargir hafa tjáð mér að við það að fjarlægja slíka klukku, fór þeim að líða betur, sérstaklega á morgnanna. Þeir fundu fyrir minna sleni og svefninn var betri. Í raun og veru er ekki vitað hversvegna þetta gerist. Sumir vilja meina að rafsviðinu sé um að kenna, aðrir FM útvarpsöldum og sumir segja rafsviðið og ófáir ímyndun. Líklegasta skýringin er truflun á framleiðslu heilans á melatonin vegna segulsviðsáhrifa.
Rafmengun skiptist í þrjá hluta, nefnilega rafsegulsvið, rafsvið, og útvarpsöldur. Allir þessir þættir geta haft mismunandi tíðni, styrkleika og eiginleika. Við horfum mest á það sem er okkur næst, nefnilega 50 riðin frá veitukerfi. Þær rannsóknir sem gerðar hafa verið á hugsanlegri hættu á barnahvítblæði og búsetu í nágrenni við háspennulínur hafa sumar hverjar sýnt að aukning á barnahvítblæði sé allt að fjórföld. Þetta er reyndar ekki stór tala því þetta er sjaldgæfur sjúkdómur. Hinsvegar hefur hann komið upp í klösum, þ.e. margir veikst í sama hverfi og því grunur beinst að sameiginlegum þáttum eins og rafmagni. Hingað til hafa men einblínt á rafsegulsvið og allar rannsóknir miðaðar við styrk rafsegulsviðs.
Nú eru blikur á lofti um að þessar rannsóknir séu að taka óvænta stefnu. Denis Henshaw prófessor hjá Háskólanum í Bristol hefur sýnt fram á áður óþekkta eiginleika rafsviðs. Honum hefur tekist að sýna fram á að rafsvið hefur aðdráttarkraft sem veldur því að háspennulínur og rafmagnshlutir með hátt rafsvið soga til sín rykagnir, rakaagnir og örveirur. Þetta hefur gerbreytt myndinni sem unnið er eftir í rannsóknum á þætti háspennulína. Þessar rannsóknir Denis Henshaws hafa verið studdar með rannsóknum í háskólanum í Bergen í Noregi. Þar var sýnt fram á að efnamengun í jarðvegi væri meiri undir háspennulínum en fjær þeim. Þetta sýnir að í nágreni við háspennulínur er meiri mengun en annarsstaðar og erlendis þýðir það uppsöfnun á geislavirku radongasi, (sem hefur verið sýnt fram á) og hættulegum kemiskum efnum sem svífa um í lofti. Þetta gæti eftil vill útskýrt tíðni barnahvítblæðis þar sem áspennulínur eru og má þá segja að það eigi ekki við hér á landi. Ennfremur hefur Denis Henshaw og félagar sýnt fram á að bakteríur dragast að rafsviði. Hann hannaði sérstaka límborða sem safna sýnishorni úr loftinu og límdi á venjulegan hárblásara sem hafður var í sambandi inni í baðherbergi. Þessi tilraun var endurtekinn með hárblásariann ótengdan. Tíminn var jafnlangur og öll skilyrði þau sömu. Niðurstöður sýndu svo ekki var um villst að bakteríur voru mun fleiri í sýnishorninu sem tekið var með blásarann í sambandi en ekki. Þetta mætti hugsanlega heimfæra yfir á svefnherbergi með útvarpsvekjara á náttborðinu. Mikið rafsvið,- mikið af bakteríum? Jafnframt mætti velta því fyrir sér hvort þetta eigi ekki við ryksöfnun í heimilistækjum eins og t.d. sjónvörpum, útvörpum og hljómflutningstækjum. Rafsviðið sem myndast inni í þessum tækjum og kring um þau, soga til sín ryk og óhreinindi og að viðbættum fituögnum frá eldamennsku eða sígarettum gerir þessi tæki að eldsmat. Það kemur að því að neisti hleypur í rykinu og kveikir í.
Víkjum nú að öðrum þætti rafmengunnar, útvarpsöldum. Það er ekki ástæða til að ætla að útvarpsöldur hafi líffræðileg áhrif nema ákveðnum styrkleika sé náð. Ekki nema rafsegulóþolsjúklingar finna fyrir slíku. Hinsvegar er að mörgu að hyggja í þessum efnum. Mig langar sérstaklega til að nefna örbylgjur en það er mjög há tíðni útvarpsaldna, frá 300Mega-riðum uppí 300 Gíga-rið. Sérstaklega er vert að skoða notkun nýrra farsímatækni og örbylgjuofna. Eins og áður hefur komið fram geta örbylgjur skemmt DNA sameindir í frumum ef styrkur þeirra er nægur. Allt frá því að notkun örbylgna hófst, t.d. fyrir radar í hernaði, hefur verið grunur um samhengi milli sjúkdóma eins og MS, gláku og krabbameins, svo eitthvað sé nefnt. Ákveðinn staðall hefur verið hafður til viðmiðunar en nú sjá menn blikur á lofti um að lækka verði styrkleikamörkin. USA ANSI/IEE c95.1 staðallinn kveður á um að hámark örbylgjugeislunar megi vera sem nemur 1,6W/Kg SAR (Specific Absorbtion Rate) Í Bretlandi vill NRPB fá þessi mörk hækkuð í 10W/Kg. Þetta er náttúrulega glórulaust. Það hefur verið sýnt fram á að venjulegur GSM sími getur skilar meiri en 2W/Kg, (SAR) af orku í höfuðið. Þetta hefur verið talið í lagi vegna þess að þarna er um hámarks orku að ræða og varir í stuttan tíma. Svokallað toppgildi. GSM síminn sendir frá sér bylgjur í ákveðinn tíma þar sem fylgir áttfalt lengri tími með engri sendingu. Það hefur hinsvegar verið talið í áratugi að púlsuð örbylgja (stafrænt merki) valdi mun meiri skaða en línuleg. Þessu hefur verið líkt við að reyna að brjót egg annarsvegar með hægt vaxandi þrýstingi eða með snöggu höggi. Orkan er sú sama en hlutfall vinnu og krafts annað. Þegar orkan er mikil en vinnan lítil, brotnar eggið frekar. Það sama gæti átti við DNA sameindina. Örbylgjur eru notaðar víðar en í fjarskipum. Örbylgjuofnar eru þar efst á lista, þeir geta lekið, reyndar leka þeir allir, bara mismikið. Þeir uppfylla ákveðnar öryggiskröfur en miðað við ofangreindar rannsóknir er ástæða til að ætla að þær kröfur séu ekki nógu strangar. Það er full ástæða til að vara við því að börn séu nálægt hurð ofna þegar þeir eru í gangi. Stundum sést þegar krakkar eru að bíða eftir poppinu sínu; þau líma andlitið upp að glugganum til að fylgjast með. Þetta er óráðlegt. Sömuleiðis er óráðlegt að farsímar séu nálægt börnum og börn ættu ekki að nota slíka síma. Nils Kustner hjá Tæknirannsóknarstofnun Svisslendinga hefur sýnt fram á að höfuð barna og kvenna drekka í sig hærra hlutfall orkunnar en karla.
Eins og ég kom að áðan hef ég furðað mig á því að svefntruflanir eru tíðar og jafnvel algengt að fólk hrökkvi upp á sama tíma nótt eftir nótt. Ekki er hægt að fullyrða að slíkt sé í öllum tilfellum rafsegulsviði að kenna en grunur læðist þó að mér að það geti verið. Árið 1995 rakst ég á frétt þar sem haft var eftir Grískum jarðvísindamönnum að þeir hefðu fundið daufar rafsegulbylgjur sem undanfara jarðskjálfta. Þeir töldu að þetta gæti hjálpað til við að spá fyrir um skjálfta. Bandarískir vísindamenn hlógu sig máttlausa og fullyrtu að engar slíkar bylgjur væru til. En bíðum nú við. Það er alkunna að dýr verða óróleg þegar jarðskjálfti er í vændum. Þetta er eitthvað sjötta skilningarvit sem varar dýrin við að hætta sé í nánd. Þróunarkenning Darwins segir að þeir hæfustu lifa og er ekki ólíklegt að dýr hafi þróað aðvörunarkerfi sem framkallar streitu þegar hætta er í nánd. Maðurinn er dýr. Hversvegna ætti maðurinn ekki líka að hafa þróað slíkan skynjun. Það er næsta víst að slíkt viðvörunarkerfi sé hluti af ómeðvitaðri starfsemi heilans. Mörg þúsund ára vist mannsins á jörðinni, búandi í hellum, í nánum tengslum við náttúruna, hefði getað þróað slíkt kerfi. Ef við nú gefum okkur það að samhengi leynist þarna á milli þá er bara spurningin hvaða tíðni er þessi jarðskjálfta rafbylgja. Það má gefa sér að bylgjur þessar séu óreglulegar, óreglulegur styrkur, óregluleg tíðni en mjög lág. Þessi tegund bylgna fyrirfinnst í náttúrunni t.d. þegar viss skilyrði skapast við sólgos eða kröftugir segulstormar geysa þá koma fram mælanlegar truflanir í segulsvið jarðar. Það hefur lengi verið talið að slíkar bylgjur hafi áhrif á líðan manna og dýra. Sumir vísindamenn hafa tengt upphaf styrjalda við sólgos eða raffræðilegar hamfarir í geimnum. Nóg um það. Spurningin situr eftir: Hvernig myndast sambærileg áhrif í kerfi rafmagnsveitu. Í fljótu bragði er ekki hægt að sjá þessi óreglulegu tíðnisvið og styrkbreytingar í neinu orkukerfi sem notað er. Rafmagnsveitan notar 50 rið og finna má 150 rið og 300 rið í kerfum en ekki lægri tíðni. Eða hvað? Fyrir nokkru var ég við mælingar í háhýsi þar sem breytinga á segulstyrk voru miklar. Ég skráði sveiflurnar á tveggja sekúndu fresti. (sjá súlurit)
Súlurnar sýna rafsegulsviðsstyrk á tveggja sek. fresti yfir eina mínútu.
Eins og sjá má á línunni sem dregin er eftir toppgildi súlnanna kemur fram óreglulega bylgjulengd sem mótar 50 rið veitunnar.
Það var skrýtið að sjá, reyndar það sem lá í augum uppi, að álagssveiflurnar mynduðu nýtt óreglulegt tíðnisvið. Það er hugsanlegt að finna mætti samsvörun við óróa í náttúrunni og álagsbreytingar rafkerfisins. Frekari staðfesting barst þegar ég komst yfir álagsskráningu sem gerð var fyrir fjölbýlishús hér í bæ. Vandamálið var: svefntruflanir nokkurra íbúa. Tímagrafið, sem tekið var með svokölluðum Spectrum Analyser, sýndi vissa samsvörun á álagsbreytingum og þeim tíma sem viðkomandi einstaklingar vöknuðu á. Slík álagsbreyting getur komið fram þegar t.d. bakarí kveikja á ofnum, stór loftræstikerfi fara í gang eða stórar vélasamstæður eru ræstar. Þannig getur myndast álagssveifla sem hefur víða áhrif og kemur m.a. fram á flökkustraumum. Þessi áhrif eru sennilega engöngu streituvaldur. Áðurnefndar rannsóknir sem fjalla um líffræðileg áhrif rafsegulsviðs eiga engöngu við um stöðugt viðvarandi rafsegulsvið af ákveðnum styrk. Hinsvegar má ljóst vera að áhrifin geta verið fjölbreytileg.
Áhrif rafmagns á lífríkið er sennilega talsverð þótt slíkum kenningum sé ævinlega hafnað. Hér á landi hafa mælingar og athuganir verið gerðar sem sýna áhugaverða hlið á rafmengun, nefnilega áhrif á kindur, kýr og laxaseiði. Eitt dæmið ætla ég að fjalla um hér en það snertir laxeldi. Þetta er alls ekki eina dæmið en atvikaröð var skráð af mikilli samviskusemi og er þetta því mjög athyglisvert. Fyrirtækið Silfurlax átti um langan tíma í vandræðum með afföll af laxaseiðum. Ástæðan var sníkjudýr sem nefnist costia og veikir ónæmiskerfi laxanna. Afföll voru töluverð frá árinu 1986 til 1990 eða um 50 til 90%. Árið 1990 voru hafnar formalínbaðanir sem skiluðu sér í minni afföllum eða um 30 til 45% sem er þó allt of mikið. Sumarið 1994 var forsvarsmönnum fyrirtækisins bent á að láta skoða hvort um hugsanlega rafmengun væri að ræða. Þetta þótti ekki líklegt en það var engu að tapa. Haft var sambandi við Brynjólf Snorrason sem kom og gerði mælingar á stöðinni. Um haustið, þegar búið var að framkvæma breytingar á rafkerfi hússins, eftir tilsögn Brynjólfs gerðist dálítið merkilegt. Seyðadauði féll úr 30% niður í 6% og hélst þar nokkuð stöðugur.
Þetta gátu talist eðlileg afföl. Skýringin á þessu liggur ekki fyrir en margháttuð reynsla hefur sýnt að rafmengun hefur áhrif á laxaseyði. Júlíus B. Kristinnson framkvæmdastjóri Silfurlax hf. var ekki sáttur við að hafa ekki skýringu á þessu fyrirbæri og vildi hann ásamt Brynjólfi Snorrasyni rannsaka þetta nánar. Þeir
leituðu eftir styrkjum til rannsókna en komu hvarvetna að lokuðum dyrum. Kerfiskarlar eru gjarnir á að þykjast vita hvað þarf að rannsaka og hvað ekki. Þetta er nokkuð sem getur skipt lífiðnaðinn verulegu máli, þarna eru milljónahagsmunir í húfi fyrir þjóðarbúið og ætti því að skoðast niður í kjölinn. Þeirra strögl endaði þannig að þeir félagar fengu styrk upp á 50 þús. hjá landbúnaðarráðuneytinu og ákváðu þeir að taka því og greiða restina sjálfir, sem var margfaldur styrkurinn. Rannsóknin var í stuttu máli framkvæmd þannig að fyrir ofan 10 ker með laxaseiðum voru sett upp tæki eins og tölvuskjáir, útvarpsvekjarar, sjónvarpstæki og flúrlampar. Önnur tíu ker höfðu engin slík tæki og voru þau til viðmiðunar. Niðurstöður voru í stuttu máli á þá lund að í kerjunum með tækin fyrir ofan, drápust 50% seyða en í viðmiðunarkerjunum um 6%. Þessi niðurstaða er sláandi og hrópar beinlínis á frekari rannsóknir. Fyrir leikmann virðist það í öllu falli liggja í augum uppi. Það virðist hinsvegar ekki horfa þannig fyrir ráðamönnum því styrkir til rannsókna eru engir og stuðningur við þá sem í hremmingum sem þessum lenda, enginn.
En vonandi fer að rofa til því það liggja fyrir fjölmargar vísbendingar um að rafmagn hafi áhrif á líf okkar og heilsu til góðs eða ills. Það er viss skynsemi í því að vilja vita hver þau áhrif eru og hvernig ber að varast neikvæð áhrif. Rafsegulsvið er nú notað í lækningaskyni, t.d. til að flýta fyrir beingræðslu. Til þess að rafsegulsvið hafi þau áhrif þarf það að hafa vissa tíðni og vissa lögun til að virka. Það virðist því rökrétt að álykta að bara sum tíðnisvið hafi neikvæð áhrif, spurningin er bara: hvaða? Eitt er víst að skilningur á þessu fyrirbæri fæst ekki nema með markvissum rannsóknum. Rannsóknir kosta peninga og þar liggur vandinn.
Valdemar Gísli Valdemarsson Greinin birtist í tímariti Heilsuhringsins.
Höf. er rafeindavirkjameistari
og áhugamaður um hollustu og heilsu..