Getur rafsegulsvið orsakað Alzheimer?

Umræðan um hættur af rafmagnsmengun er enn að aukast í hinum stóra heimi. Nýlega var birt í grófum dráttum niðurstaða faraldsfræðilegrar rannsóknar sem var afrakstur samvinnu Finna og Bandaríkjamanna. Rannsóknin sýndi að svo virðist sem verkafólk sem vinnur við rafmótora, t.d. saumavélar, og ýmsar iðnaðarvélar eigi þrefalt meira á hættu að fá sjúkdómin Alzheimer en stéttir þar sem engir mótorar eru notaðir. Sjúkdómurinn Alzheimer er eins og flestir vita hægfara heilahrörnun sem leiðir loks til dauða. Engin lækning er til við þessum sjúkdómi en hann leggst á gamalmenni oftast upp úr 65 ára aldri. Þessari athyglisverðu rannsókn var stýrt af Eugene Sobel við háskólann í S-Californiu. Niðurstaðan hefur vakið furðu um allan heim og hafa færir sérfræðingar látið hafa eftir sér að aldrei hefði þá grunað að rafsegulsvið gæti haft nokkur áhrif á sjúkdóminn Alzheimer. Denis Gauvreau, professor í meinafræði við háskólann í Montreal og jafnframt stjórnandi viðamikillar rannsókna á Alzheimer sagði: “Heilin notar og framleiðir sjálfur rafstrauma og það gera rafsegulsvið einnig. Breytileg rafsegulsvið nálægt heilafrumum getur skaðað þær og jafnvel drepið³. Nánari niðurstöðu er að vænta úr þessari rannsókn og líklegt er að henni verði fylgt eftir með viðameiri athugunum. Þá kemur væntanlega í ljós hversu alvaran er mikil. Það má geta þess að lengi hefur verið vitað að rafsegulsvið hefur áhrif á kalsíumjónir taugafruma en áhrif og afleiðingar þess ekki verið skýr. Önnur rannsókn sem gerð var við John Hopkins háskólann í Maryland er athyglisverð í ljósi þessarar könnunar á samhengi sjúkdómsins Alzheimer og rafsegulsviðs. Í þeirri rannsókn voru apar notaðir sem tilraunadýr. Tilraunin fór þannig fram að örbylgjum var beint að öpunum í vissum skömtum í ákveðin tíma. Vísindamenn komust að því að breyting varð á heila apanna sem svipaði mjög til einkenna Alzheimer sjúkdómsins. Rafsegulsvið frá rafmótorum getur orðið býsna mikið. Rafsegulsvið smýgur nánast allt efni og eru ekki nema örfáir málmar sem geta að litlu leyti þó, skermað það af. Til dæmis getur rafsegulsvið frá tölvuskjá sem er við vegg, verið jafn mikið hinumegin við veggin og í sambærilegri fjarlægð skjá megin. Þess vegna er fólk oft grandalaust gagnvart þessum vágest. Rafsegulsvið kemur ekki einungis frá rafmótorum heldur einnig frá raflögnum og rafmagnstækjum þar sem rafstraumur rennur. Það má benda á að halogen lýsingu fylgir oft mikið rafsegulsvið, vegna þess hve mikill straumur er notaður, en lág spenna. Oftast rennur enginn straumur til tækja ef slökkt er á þeim og þarafleiðandi ekkert rafsegulsvið. Það er þó ekki algilt og er þá sérstaklega litið til tækja með fjarstýringu. Það er hyggilegt bæði vegna rafmagnsmengunar og brunahættu að slökkva á öllum tækjum sem eru ekki í notkun og taka sjónvörp úr sambandi á næturna. Ennfremur er það góð regla að sofa ekki með rafmagnsvekjaraklukku nær en í eins meters fjarlægð frá rúmi. Rafgeislun er einnig til staðar þar sem rafmagnstæki eru og rafmagnsleiðslur liggja. Rafgeislun er ólík rafsegulsviði að því leyti að ekki þarf að renna straumur um leiðslu til að að hún myndist heldur er nóg að spenna sé á til staðar. Rafgeislun má ekki rugla við gamma geislun (kjarnageislun) því gamma geislun er mun orkumeiri og stórhættuleg. Rafgeislun er hinsvegar ekki hættuleg í þeim skilningi þó hún geti valdið óþægindum. Talið er að mikil rafgeislun hafi áhrif á jafnvægi jákvæðra og neikvæðra jóna í loftinu og þá til hins verr. Það er löngu vísindalega sannað að óheppilegt jafnvægi jákvæðra og neikvæðra jóna getur orsakað kvilla í öndunarvegi, þreytu, þyngsli í höfði og margt fleira. Það sér hver heilvita maður að slíkt er ekki heppilegt í svefnherbergjum. Það er reynsla margra að svefninn verður værari og betra að vakna á morgnana þegar búið er að færa útvarpsvekjarann í hæfilega fjarlægð og gera það að reglu að taka öll tæki úr sambandi áður en lagst er til svefns. Umræðan um hættur að völdum rafsegulsviðs er mjög mikil erlendis og eru æði margir komnir á þá skoðun að rafmengun sé að verða ein algengasta ástæða húsasóttar. Hér á landi hefur þessi umræða ekki komist í gang að neinu viti því í hvert skipti sem fréttir berast erlendis frá um rafmengun fara fjölmiðlar af stað og spyrja stjórnendur rafmagnsveitna hvort nokkuð sé hæft í þessum fréttum. Þar er að sjálfsögðu öllu slíku neitað fram í rauðan dauðann, enda von. Það er álíka gáfulegt að spyrja starfsmenn rafveitu um hættur af völdum rafmengunar eins og að spyrja tóbaksframleiðanda að því hvort reykingar séu hættulegar. En hvort sem rafmengun er hættuleg eða ekki þá eru vísbendingar um neikvæð áhrif hennar það margar að ekki er viturlegt að hunsa þær. Meðvitund um slíkar hættur gera einstaklinga færa um að gera einfaldar varúðarráðstafanir sem ekkert kosta og hafa ber í huga að allur er varinn góður.

Valdemar Gísli Valdemarsson
Höfundur er rafeindavirkjameistari og
áhugamaður um umhverfismál
vgv@isholf.is