Saga Flateyjar á Skjálfandaflóa í máli og myndum.

Flatey á Skjálfanda er lítil eyja norður af Íslandi sem var í byggð í margar aldir uns hún fór í eyði árið 1967.
Hér á eftir er fjallað um þróun byggðar og atvinnulífs í Flatey eins og hún birtist í heimildum frá upphafi byggðar til þess tíma er eyjan fór í eyði.
Einnig er fjallað um félagsstarfsemi í eynni og loks getið hugsanlegra orsaka þess að hún lagðist í eyði.
Verkefnið skiptist í eftirtalda kafla:
Landfræðileg lýsing, byggðaþróun, atvinnuhættir/afkoma og félagsmál.

Flatey á Skjálfanda er rösklega 2,5 km undan landi, þar sem stytzt er, en Flateyjarsund, sjóleiðin frá Flateyjarlendingu að Nautseyri, var að fornu talin hálf vika sjávar og mun vera nálægt 4 km. Stærð eyjunnar er talin 262 hektarar... Mesta lengd er um 2,5 km. En mesta breidd um 2 km. Hún er öll úr grágrýti og lág úr sjó, mesta hæð 22 m. Malarkambur er með sjó fram all staðar nema að sunnan, þar er sandfjara á litlum kafla og nefnist Flateyjareiði.[Skjólvarða.]
(Jón Sigurðsson, 1954, 118).

Hér á eftir er byggðaþróun Flateyjar rakin frá elstu heimildum til þess tíma er hún lagðist í eyði. Þróuninni er skipt í fjóra megin flokka þ.e. upphaf byggðar, hreppamyndun, híbýli og íbúar.

Upphaf byggðar
Landnáma greinir ekki frá byggð í Flatey.

Af Reykdælasögu má ráða að Kálfur nokkur sem hafði umsjón með skreið Áskels goða hafi haft búsetu í Flatey þar sem hann seldi skreiðina fyrir kú og eru þetta að öllum líkindum fyrstu heimildir um byggð í eynni. Næsta heimild um byggð í Flatey er Sturlunga en þar er getið heimboðs Guðmundar góða til Flateyjar árið 1201. Sturlunga getur einnig um Flatey í sambandi við Flugumýrarbrennu árið 1253; Eyjólfur ofsi ráðgerir aðför að Gissuri jarli á Flugumýri og sendir boð til Hrana í Flatey. Fer hann við sjöunda mann að Flugumýri. (Sbr. Sturlunga I, 1946, 484).

Í Íslensku fornbréfasafni má finna margar heimildir um byggð í Flatey. M.a. kemur fram að árið 1474 hafi Einar ábóti á Munkaþverá selt Sigurði príor og klaustrinu á Möðruvöllum skóg með tilgreindum ummerkjum í Skuggabjarga jörðu í Laufássókn, fyrir vervist út í Flatey með öllum vergögnum, saltbrennu, húsgerð og naustgerð. (Sbr. Íslenskt fornbréfasafn V. 755).

Ljóst er af heimildum að byggð hefur verið nær samfelld í Flatey frá upphafi.

Byggðin í Flatey var öll sunnan á eynni. Flatey var í fyrstu ein jörð, en sökum hlunninda sóttust stórlaxar eftir eignarráðum þar og voru þau lengi þrískipt, átti kóngur helminginn, en Hólastóll og Möðruvallaklaustur fjórðunga.

Hreppamyndun
Flateyjarsókn tilheyrði allaf Hálshrepp uns hinum forna Hálshrepp var skipt 1907 í tvo hreppa Háls- og Flateyjarhreppa. Byggð á Flateyjardalsheiði fór smátt og smátt í eyði, einnig höfðu Fnjóskdælir orðið fyrir hreppsþyngslum frá Flatey "og vildu Flateyingar ekki liggja undir ámælum af þeim ástæðum og töldu því best að skipta og sjá hvort þeir gætu ekki bjargast af eigin rammleik" (Jóhannes Bjarnason, 1953, 27).

Í febrúar 1972, var Flateyjarhreppur sameinaður Hálshrepp og tók sameiningin gildi hinn 1. mars það ár. Hálshreppur fékk allar eiginir, skuldir, skyldur og réttindi Flateyjarhrepps. Orsök þessarar sameiningar var sú, að allir íbúar Flateyjarhrepps voru fluttir í burtu eða höfðu að minnsta kosti ekki fasta búsetu í hreppnum. (Sbr. Lýður Björnsson, 1979, 111).

Híbýli
Um 1700 er eynni orðið skipt í fjórar jarðir. Þá voru Útibær , Uppibær og Neðribær á hlaði saman en Krosshús sér í túni. Þessir fjórir bæir héldust alltaf í byggð með sömu nöfnum.

Árið 1712 fór fram jarðamat þeirra Árna Magnússonar og Páls Vídalíns. Í Flatey voru þá aðeins fjögur áðurnefnd býli byggð og eitt eyðibýli, Arnargerði. Á næstu öldum bættust við þessir bæir:

Árið
1785 - Nýibær
1852 - Gyðugerði
1858 - Helgabær (fór í eyði)
1896 - Útgarðar (brann 1933)
1904 - Bjarg
1907 - Baldurshagi
1907 - Miðgarður
1912 - Garðshorn
1916 - Sæland (rifið 1921)
1925 - Sæland (endurbyggt)
1926 - Sigtún
1934 - Sólvellir
1939 - Grund
1941 - Sólbakki
1942 - Knarrarberg
1947 - Sæberg og Berg
(Sbr. Fagurt er í fjörðum, 1953, 61 og Manntal, 1950).

Jarðskjálftar hafa orðið tíðir í Flatey og hafa oft eyðilagt hús þar. Árið 1260 er getið um bæjarhrun þar og 1755 hrundu allir 4 bæirnir í eynni. (Jón Sigurðsson, 1954, 118). Flest urðu býlin í byggð árið 1942 15 talsins.

Öll býli á eyjunni hafa frá fyrstu tíð verið byggð úr torfi, grjóti og timbri.

Theódór Friðriksson lýsir húsakynnum í Flatey svo um síðustu aldamót:

Húsakynni voru léleg og baðstofurnar gamlar, nema í Útibæ. Kýr voru hafðar undir baðstofugólfi til hlýinda, og var af því mikill hiti á sumrin og loftþungt, því að ekki var siður að opna glugga. Frambæirnir voru hlutfallslega betri en baðstofurnar, og voru bæði skálar og skemmur með breiðum vindskeiðum og háum burstum móti suðri, nema í Nýjabæ sneru bæjarþilin í austur. Strompar voru á baðstofunum til loftræstingar. Þegar loftið var þungt, voru stundum allar dyr opnaðar upp á gátt, til þess að menn köfnuðu ekki. (Theodór Friðriksson, 1977, 34).

Þegar kom fram á 20. öld fóru húsakynni batnandi og mörg nýbýli höfðu risið upp utangarðs sem kallað var og voru í kringum þau nýræktuð og slétt tún. Fyrsta steinhúsið í eynni var byggt í Neðribæ árið 1921 og um 1950 voru flest húsin annaðhvort úr steinsteypu eða timbri og þá járnvarin. Einn torfbær var þó í eynni, var það bærinn Sigtún. Algengast var að kynda upp með kolum, en fáein heimili höfðu heimilismótor eða vindrafstöð. Flest húsanna höfðu vatnsveitur og skolpleiðslur, en fátt var um önnur þægindi.

Eftir 1960 var olíukynding í öllum húsum nema tveim. Vatnssalerni voru aðeins á tveim bæjum og rafmagn var ekkert.

Íbúar
Fyrsta reglulega manntal á Íslandi fór fram árið 1703 og voru íbúar í Flatey þá 25. Rúmri öld síðar eða 1816 hafði þeim aðeins fjölgað um tíu - voru 35. Árið 1890 voru þeir 65 en síðan fækkaði þeim aftur - voru aðeins 50 árið 1907. Eftir það fjölgaði íbúum í eyjunni jafnt og þétt og flestir urðu þeir 1943 en þá voru 120 manns í Flatey. Þá tók fólki að fækka aftur og 20 árum síðar (1962) hafði íbúatala eyjarinnar minnkað um meira en helgming - var 58. Árið 1967 voru 50 íbúar í Flatey en fluttust allir á brott það ár. Síðan hefur eyjan verið í eyði nema hvað gert er út á hrognkelsaveiðar þaðan á vorin. Flateyingar settust flestir að á Húsavík, en töldust til lögheimilis í Flatey 1968.

Fiskveiðar.
Fiskveiðar voru alltaf helsti bjargræðisvegur Flateyinga og var fiskveiðiaðstaðan mesti búkostur eyjarinnnar. Allt í kringum eyjuna eru góð fiskimið og mikil hrognkelsaganga upp í landsteina á vorin. Hér verða nefndar helstu fisktegundir, fiskverkun, nýting, veiðarfæri, skiptakostur og aðrir þeir þættir sem tengjast fiskveiðum, þ.e. bygginga- og hafnarframkvæmdir.

Helstu fisktegundir. Flateyingar stunduðu einkum hrognkelsaveiði og þorskveiðar. Hrognkelsaveiðin var aðallega stunduð á vorin en þó gat hafís komið í veg fyrir veiðarnar ef hann lagðist fast að eyjunni. Þorskveiðar voru stundaðar á öðrum árstímum og mest treyst á aflann seinni part sumars. Þótt afkoma Flateyinga byggðist að mestu á þorsk- og hrognkelsaveiðum, veiddu þeir einnig aðrar fisktegundir s.s. skötu, lúðu, síld, heilagfiski og hákarl.

Fiskverkun. Í fyrstu var fiskur hertur til útflutnings, en litlu fyrir aldamót var farið að salta hann. Á 20. Öld var byrjað að salta grásleppuhrogn í Flatey. Fiskurinn var nýttur til fullnustu. Haus, sundmagi, hrogn, kútmagi var notaður til átu og hausar og dálkar voru hertir, barðir og brytjaðir í fóður handa skepnum.

Aðal veiðarfæri Flateyinga voru handfæri og voru þau alltaf notuð við þorskveiðarnar. Á 19. öld fóru þeir að nota haukalóðir við veiðar á heilagfiski. Net voru notuð við hrognkelsaveiðar og kastnet við síldveiðar frá því um síðustu aldamót.

Skipakostur. Fram til ársins 1907 voru fiskveiðar frá Flatey eingöngu stundaðar á árabátum flestum litlum tveggja og fjögurra manna fleytum, en þó voru sexæringar oftast til. Var þeim einkum róið á haustin og þeir notaðir til kaupstaðaferað til Húsavíkur. Fyrsti vélbáturinn var keyptur til Flateyjar 1907 og á næstu árum bættust fleiri í hópinn. Árið 1939 fóru Flateyingar að fá sér opna vélbáta og á næstu árum fara trilllur að koma í stað árabátanna. Tveir þilfarsbátar voru keyptir til eyjarinnar 1939. Síðan stunduðu Flateyingar veiðarnar á dekkbátum og trilllum.

Byggingaframkvæmdir. Selstöðuverslunin á Húsavík lét reisa salt og fisktökuhús í Flatey árið 1885, en áður höfðu Flateyingar aðeins byrgi úr torfi og grjóti til að geyma fiskafla sinn í og vildi hann oft skemmast í slíkum húsakynnum. (Sbr. Jóhannes Bjarnasona, 1953, 85).

Árið 1919 var Fiskiðjusamlag Flateyinga stofnað og kom það upp betri húsum en áður til að verka fiskinn í og gera hann að sem bestri markaðsvöru. (Sbr. Jóhannes Bjarnason, 1953, 91).

Tvær byggingar voru reistar í Flatey árið 1935 fyrir útgerðina, ísgeymsluhús með fystiklefa til beitugeymslu og lifrarbræðsluhús með áhöldum til að framleiða lýsi. Húsin voru reist fyrir hlutafé sem Flateyingar lögðu fram.

Hafnarframkvæmdir.
Höfn í Flatey er allgóð sunnan undir eyjunni, því grynningar eru út frá báðum eyjarendum, sem brjóta hafsjóana og bæta lendingarskilyrðin. Lengi var notast við lausabryggju úr tré, sem oft bilaði er brim gerði. Hafnargerð var styrkt á fjárlögum 1917 og samkvæmt hafnarlögum frá 1945 skyldi ríkissjóður greiða 50% af kostnaði vegna lendingarbóta.

Bátabryggja var byggð árið 1930 úr steinsteyptum stöplum og tréþekju. Árið 1947 var bryggjan stækkuð með 4 steinkerum og aftur lengd 1949. Bryggjuhaus var gerður 1960 með því að sökkva steinefni framan hafnargarðs sem lengdist um 9,5 m. (Theódór Friðriksson, 1977, 289,309). Í ágústbyrjun 1966 hófust hafnarframkvæmdir í Flatey á vegum Vita- og hafnarmálaskrifstofunnnar í Reykjavík. Verkinu var lokið í desmber 1967, hafði þá verið byggð bryggja og sérstakar landgangur frá smábátafestingum sem í höfninnni voru. (Sbr. G. Gujðm. 1967 og 1968).

Landbúnaður.
Frá fyrstu tíð var landbúnaður stundaður í Flatey, þ.e. jarðarbótavinna og kvikfjárrækt.

Jarðarbótavinna hófst í Flatey um síðustu aldamót. Fram að þeim tíma var vart hægt að tal a um tún í Flatey. Íbúar höfðu flestir litla túnbletti til afnota og voru þeir alsettir þúfum, sannkallað kargaþýfi.

Búnaðarfélag var stofnað í Flatey 1907. Menn voru fengnir til jarðarbótavinnu fyrstu árin, en það gekk seint því að ofanristuaðferðin var seinleg og unnin í ígripum. Síðan var nokkuð unnið með hestverkfærum . Um 1940 kom dráttarvél til Flateyjar og komst þá skriður á jarðrækt þar, enda var ærið verkefni, því mestalla eyjuna mátti gera að túni. (Sbr. Jóhannes Bjaranson, 1953, 21). Um þetta leyti var Flatey kortllögð til ræktunar lóða og var ræktanlegt land talið um 200 hektarar. Upp úr 1960 voru allmikil tún á eynni og mátti heyja þar mikið, allt að 550 hestum.

Kvikfjárrækt var í Flatey frá upphafi byggðar. Í Jarðarbókinni frá 1712 segir svo:

Útigángur í fjörunni lakur og svipull, en á eyjunni í betra lagi, og bregst sjaldan fyrir roskið fé í meðalárum, sé ei of margt í sett og þykir mönnum að hér megi ekki vera meira en 60 fjár, skuli ekki gánga í örtröð. (Árni Magnússon, Páll Vídalín, 1943, 61-62).

Árið 1712 voru í eyjunni 120 sauðkindur, 10 nautgripir og 2 hross. Um 1890 voru 8-10 nautgripir í eyjunni og allmargt sauðfjár. Þá sóttust allir eftir því að eignast fullorðna sauði. Ánum var fært frá á vorin og bæði lömb og geldfé flutt upp í Flateyjardal. Flutt var á opnum bátum yfir Flateyjarsund vor og haust. (Sbr. Theódór Friðriksson, 1977, 33).

Samhliða aukinni jarðrækt í Flatey fjölgaði sauðfé, en fjöldi nautgripa stóð í stað. Árið 1961 voru kindur í eyjunni 400, en nautgripir 10. (Sbr. Gunnar Guðmundsson, 1962, 186).

Flateyingar urðu að gera fjallskil í Flateyjardal, þar sem þeir höfðu fé sitt þar á afrétti.

Hætt var að flytja fé upp í Flateyjardal, er fólki fækkaði í eynni, enda töldu Flateyingar sig þá of fámenna til að gera fjallskil á landi.

Oft var erfitt að þurrka töðuna í Flatey. Jóhannes Bjarnason tók upp þann sið að búa til súrhey, snemma á öldinni og tókst heygeymsla oftast vel. Tóku flestir bændur upp þessa heyverkun smátt og smátt, sem bæði sparaði vinnu og jók fóðurgildi til muna.

Flateyingar nýttu allt sem mögulgt var fyrir sauðfé. Auk töðu fékk það barða þorskhausa og þorskbein. Því var gefið mikið af þesssum beinum með útbeit og fjörugangi og þótti það vel gefast, einkum fullorðnu fé. Sauðir höfðu oft ekki aðra gjöf en ofurlitla beinalúku, ef þeir gátu náð í hana.

Bændur báru á túnin þann áburð sem til féll undan kúnum. Áburðurinn var barinn með klárum og kvíslum. Hlandforir voru á hverjum bæ og þótti best spretta ef borið var á úr þeim. Þari var einnig nýttur sem fóður fyrir sauðfé. Eftir að tilbúinn áburður kom til sögunnar hurfu hlandforir og búskaparhættir urðu nýtískulegri.

Verslun.
Flateyingar urðu að sækja öll föng til Húsavíkur lengi framan af og gat það oft verið erfitt í misjöfnum veðrum. Stundum var ekki hægt að ná í kaupstað svo mánuðum skipti og gat þá komið fyirir að skortur yrði á kornmat og fleiri nauðsynjum. Fengu menn þá stundum skyrbjúg af ónotalegu fæði. (Sbr. Theódór Friðriksson, 1977, 101).

Laust fyrir síðustu aldamót versluðu Flateyingar mest við Örum & Wulfs (Selstöðuverslun er annað nafn á þeirri verslun) og sendu þeir skip á hverju sumri til eyjarinnar með kornmat og aðrar nauðsynjavörur. Útibú frá verslun Örum & Wulfs á Húsavík var reist í Flatey 1904 og var mikil bót að fá verslun í eyna. Hún þótti þó dýrseld og gefa lítið fyrir fiskinn sem var nær eina innleggsvara eyjarskeggja.

Kaupfélag Þingeyinga tók við verslunarrekstrinum árið 1930 og urðu þá alger umskipti á verslun eyjarinnar. Reist var nýtt verslunarhús og kaupfélgaið hafði mest alla verslun í hreppnum. Verslun Örum & Wulfs hætti og nokkrum árum síðar voru hús þeirra rifi. Mestan þátt í þessari skipan verslunar og viðskipta í hreppnum áttu stofnun Flateyjardeildar og Fiskisamlags Flateyinga.

Kaupfélga Þingeyinga hélt síðan uppi verslun í eyjunni uns hún fór í eyði.

Hlunnindi.
Helstu hlunnindi í Flatey voru eggver af æðarfugli og kríu og reki. Þessara hlunninda er allra getið í Jarðabókinni frá 1712,(Árni Manússon, Páll Vídalín, 1943, 62) en auk þeirra má einkum nefna selveiði og hvelreka.

Reki var talsverður og var hann framan af eign þeirra sem áttu landsvæði það er hann rak á. Síðar komst sú tilhögun á að rekinn var sameign allra bænda í eynni og var honum þá skipt með hlutkesti nema hvað menn komu sér saman um stór rekatré. (Sbr. Theódór Friðriksson, 1977, 66).

Æðarvarp og kríuvarp var nokkurt og þótti gott búsílag. Upp úr síðustu aldamótum var rynt að friða varplandið vegna æðarfuglsins en það gekk illa. Flateyingar voru vanir að rápa um eyjuna í leit að kríueggjum og hafa sennilega hirt æðaregg um leið. Einnig höfðu hundar verið notaðir við smölun kinda og allt þetta styggði fuglinn. Þó var þróun sú að æðardúntekja jókst frá því að vera 2 kg árið 1907 í 25 kg árið 1944. (Sbr. Jóhannes Bjarnason, 1953, 20-21).

Selur veiddist einkum ef hafís lagðist fast að eynni og þá gat einnig komið fyrir að hval ræki undan ísnum. Allir eyjaskeggjar nutu góðs af þessum hlunnindum og bjuggu oft lengi að þeim einkum hvlareka. (Sbr. Theódór Friðriksson, 1977, 58).

Samtíningur af ýmsu tagi er flokkað undir félagsmál, þ.e. barnafræðsa, félagasamtök ýmiss konar, kirkja, sparisjóður svo og viti og loftskeytastöð.

Barnafræðsla.
Séra Árni Jóhannesson fékk því til leiðar komið að barnafræðsla var hafin í Flatey 1891 og var Jónas Jónsson í Útibæ fyrsti kennari við þann skóla. En fram að þeim tíma var eina fræðslan fólgin í fermingarundirbúningi þar sem áhersla var lögð á að kenna börnum kverið spjaldanna á milli, en lítil áhersla lögð á aðra fræðslu.

Skólahald viðrðist hafa fallið niður í hrepnum 1895-1897 og kennslan mun hafa verið farkennsla a.m.k. frá 1902-1907.

Jóhannes Bjarnason hafði kennslu með höndum í eyjunni á árunum 1907-1941 og lánaði skólanum húsnæði flesta vetur til ársoins 1929, en þá var nýtt skólahús reist að nokkru leyti fyrir fjárframlag frá Jóhannesi. (Sbr. Jóhannes Bjarnason, 1953, 90).

Eftirmaður Jóhannesar var Þórarinn Jónsson og hóf hann kennslu árið 1941.

Skólinn naut styrks af þéttbýlisfé á árunum 1892-1894 (Sbr. Lýður Björnsson, 1979, 245).

Félagasamtök.
Lestrarfélag var stofnað í Flatey 1888-1892 og var það fyrsti frjálsi félgasskapurinn í eyni. Hlsti frumkvöðull að stofnum þess var séra Árni Jóhannesson. Á vegum lestrarfélgasins voru keyptar bækur og leiddi það til þess aðbókasafn var stofnað í Flatey. Stofnendur þess voru séra Árni Jóhannesson og Jónas Jónsson.

Jóhannes Bjarnason kom út í Flatey 1907 og hóf afskipti af bókasafni eyjamanna. Þá voru í safninu 100 bindi. Reyndi Jóhannes að efla safnið eftir föngum og fór svo að sveitin styrkti það lítillega. Árið 1944 voru í safninu rúm 900 bindi, enda þá nýfarið að styrkja það úr ríkissjóði. Lánaði Jóhannes húsakynni sín fyrir bókasafn, þar til það fékk aðstöðu í skólahúsinu, er það var reist 1929. (Sbr. Jóhannes Bjarnason, 1953, 21,28).

Ungmennafélag var starfandi í Flatey öðru hverju frá því um aldamót. Frá því að skólahúsið var reist 1929 og voru samkomur félgasins þar uns samkomuhús var byggt í Flatey 1946.

Búnaðarfélag var stofnað í Flateyjarhreppi árið 1907. Átti félagið töluverðan þátt í jarðarbótum í eyjunni og stuðlaðað því að keypt voru ýmis hestverkfæri og þar með jukust afköstin til mikilla muna.

Fiskisamlag Flateyinga var stofnað til hagræðis fyrir útgerðina 1919. Kom það upp betri húsum en áður var, til að verka í fiskinn. (Sbr. Jóhannes Bjarnason,s 1953).

Kirkja
Fyrsta heimild um kirkju á Flatey er Sturlunga, en þar segir að árið 1254 hafi Þórir bukksungi, einn af Flugumýrarbrennumönnum fegnið lífgrið, af því að hann komst að kirkjuvegg í Flatey, áður en óvinir hans náðu honum (Sbr. Stulunga I, 1946, 503).

Ýmsir telja að kirkjan hafi verið reist í Flatey skömmu eftir kristnitöku.

Hæst er Flateyjarkirkju getið í Íslnesku fornbréfasafni 1918:

Kirkjan í Flatey á tólftung úr allri eyju með öllum gögnum, hálfa Brettingsstaði, Jökulsárland vj hundruð í viðum. (Íslenskt fornbréfasafn II, 1253 - 1350, 441).

Á þessu má sjá að kirkjan hefur átt töluverðar eignir og staðurinn verið harla merkur strax í upphafi kristnitöku.

Theódór Friðriksson lýsir kirkjunni svo um 1890:

Flateyjarkirkja var annexia frá Þönglabakka í Þorgeirsfirði. Hún var orðin gömul og var haldið við að utan með því að bika hana upp úr sterkri koltjöru...Kirkjan var fest niður á jarðföst björg á öllum hornum með þar til gerðum járnboltum. Klukkuportið var úti yfir dyrunum með tveimur þungum koparklukkum. (Theódór Friðriksson, 1977, 67-68).

Flateyjarkirkja var lögð niður 1897 og í stað hennar var byggð ný kirkja að Brettingsstöðum í Flateyjardal og lögð undir Hálsprestakall 1907. Flateyingar þurftu þá að sækja kirkju sjóleiðis til Brettingsstaða. Er Flateyjardalur fór í eyði árið 1953 var kirkja byggð á ný í Flatey og var vígð árið 1961 og var henni þjónað frá Húsavík.
[Hér hefur borist athugasemd við ártal - skv. Ragnari Karlssyni var kirkjan endurvígð árið 1960.
Þá fermdust og um leið Ragnar ásamt Ingunni Emilsdóttur og Jóhannesi Jónssyni. Er Ragnari þökkuð ábendingin!]

Sparisjóður
Sparisjóður Flateyjarhrepps var sofnaður árið 1892. Hjálpaði hann mörgum Flateyingum um lán, er þeir voru að byggja upp bæi sín, enda þótt sjóðurinn hefði alltaf verið lítill. (Sbr. Jóhannes Bjarnason, 1953, 90).

Viti
Viti var reistur í Flatey 1913 á Krosshúsabjargi, var hann úr járngrindum. Árið 1963 var byggður nýr viti við hlið hins gamla, steyptur og lítið eitt hærri.

Loftskeytastöð
Loftskeytastöð með taltækjum var sett upp í eyjunni árið 1931 og komst því á talsamband við Húsavík.

Hinar miklu breytingar sem orðið hafa í íslensku þjóðfélagi á þessari öld hafa valdið kröfum um meiri menntun almennings. Í Flatey var ekki hægt að uppfylla þessar kröfur þar sem íbúar voru of fáir, til að hægt væri að halda uppi flóknu skólahaldi þar. Ef Flateyingar áttu ekki að dragast aftur úr öðrum landsmönnum í menntun urðu þeir að senda börn sín í skóla annað, sem var erfitt, ekki síst fyrir barnmargar fjölskyldur.

Þótt nokkur félög hafi verið til í Flatey er ekki þar með sagt að starfsemi þeirra hafi verið blómleg. Svo virðist sem allt félagsstarf hafi hvílt á herðum örfárra manna.

Sú þróun að nær allt ungt fólk flutti í burtu hafði þau áhrif að mannlíf í Flatey lamaðist og nær öll félagsstarfsemi lagðist niður.

Ljóst er af heimildum að byggð hefur verið í Flatey allt frá 12. Öld til ársins 1968. Alla tíð voru fiskveiðar aðalbjargræðisvegur eyjamanna, þó landbúnaður og síðar fleiri atvinnuvegir væru stundaðir jafnhliða.

Hinar miklu sveiflur á aflamagni og fiskverði ollu miklum verðmætasveiflum í Flatey og höfðu mikil áhrif á mannlíf í eynni.

Þegar íbúafjöldi var sem mestur var blómlegt athafnalíf í Flatey. En með breyttum kröfum um aukna menntun og atvinnumöguleika var þróunin sú að Flateyingar nutu ekki jafnræðis á við aðra landsmenn sökum mannfæðar.

Ungt fólk varð að sækja skóla í næstu byggðarlög og sneri ekki aftur til eyjarinnar, þar sem þeirra beið ekkert nema tilbreytinaleysi, einhæfni í atvinnu og menningarmálum.

Hinir félagslegu þættir hafa að öllum líkindum verið aðal orsök þess að Flatey lagðist í eyði. Endurnýjun íbúa átti sér ekki stað þar sem allt ungt fólk fluttist í burtu, þrátt fyrir það að aðstaða til útgerðar hafi aldrei verið eins góð og það ár er eyjan lagðist í eyði.

Ekkert samfélag getur haldist gangandi nema endurnýjun eigi sér stað. Því var það óumflýjanlegt að Flatey legðist í eyði.

Til baka