| SKAPANDI HUGSUN |
|
Hvað dettur þér í hug ef þú sérð mynd af ljósaperu? Þó það sé nærtækast að hugsa um ljós, nótt eða rafmagnsveituna er líklegra að þú hugsir um hugmyndir. Við segjum líka að það renni upp fyrir einhverjum ljós þegar hann skilur eitthvað eða finnur lausn á einhverju viðfangsefni. Velþekkt er einnig peran yfir höfði teiknimyndapersónu þegar hún fær góða hugmynd og líklega er þessi tenging milli ljósaperu og hugmyndar skilyrðing frá teiknimyndum. En svona hugsum við. Heilinn meðtekur og skráir, tengir upplýsingarnar þeirri upplifun og þekkingu sem hann býr yfir og dregur sínar ályktanir af því. Heilinn er stórkostlegt tæki, hann tekur á móti öllum þeim áreitum sem dynja á honum í hinu daglega lífi og reynir að koma reglu á óreiðuna. Samkvæmt þeim upplýsingum sem hann býr yfir reynir hann að koma skipulagi á þann óskapnað sem nútímalíf er. En þessi dásamlegi eiginleiki heilans, að tengja og reyna að koma viti í vitleysuna, er líka takmörkun hans eins og eftirfarandi saga sýnir. Á neðanjarðarlestarstöð stóð svartur maður á brautarpallinum. Lest var að renna út af stöðinni þegar hvítur maður kom hlaupandi eftir pallinum með banana reiddan yfir höfði sér. Hvíti maðurinn hljóp að þeim svarta og stakk hann með banananum og sá svarti hné niður. Þetta sáu farþegarnir í lestinni í sjónhendingu áður en lestin rann út af stöðinni. Á næstu stöð komu "rannsóknarlögreglumenn" inn í lestina og yfirheyrðu farþegana um hvað þeir hefðu séð og þá kom dálítið merkilegt í ljós. Allir farþeganna höfðu séð hníf og og voru sannfærðir um að þeir hefðu orðið vitni að morði. Margir báru einnig að þeir hefðu séð svarta manninn stinga þann hvíta. Þessi dæmisaga sýnir okkur að heilinn dregur ekki rökréttar og ískaldar ályktanir út frá þekkingu og fyrirliggjandi upplýsingum eins og tölva myndi gera heldur einnig út frá skoðunum, skilyrðingu, fordómum, íhaldssemi og öðrum þáttum í persónuleika hinnar hugsandi manneskju. Það er miklu erfiðara að vera víðsýnn og hugvitssamur en þröngsýnn og hugmyndasnauður. Hví skyldum við þá vera að leggja það á okkur? Jú, vegna þess að við megum til, þróun tækninnar er komin fram úr getu okkar til að skilja og skilgreina og við neyðumst til að temja okkur nýjan hugsunarhátt og endurskoða heimsmynd okkar. Framtíðin bíður ekki eftir neinum. Hugsun okkar er eins og ferðalag yfir ósnert land. Fyrst kemur einhver og brýtur leið yfir það og þeir sem á eftir koma eru líklegir til að aka í hjólförum hans. Smámsaman dýpka hjólförin og fyllast eðju og að lokum spóla allir í hjólförunum. Og þá er oft orðið of seint að spyrja hvort að upphaflega leiðin hafi verið sú besta. Já, það er auðvelt að vera vitur eftirá. En ef við gætum aðeins verið vitur eftirá - fyrirfram. Ef okkur tækist að brjóta okkur leið út úr vanahugsuninni, komast uppúr hjólförunum og taka aðra stefnu. Eða taka þá stefnu sem við hefðum upphaflega átt að taka en uppgötvuðum ekki. Ef litið er aftur til sögunnar finnst okkur oft furðulegt að menn skyldu ekki sjá það sem okkur virðist augljóst núna, eins og til dæmis það að jörðin er hnöttótt. En því miður virðist yfirsýn manna á hlutina oft ekki ná lengra en að að nánasta nágrenni og allar lausnir taka mið af því sem þeir þekkja fyrir. Þannig voru fyrstu bílarnir nauðalíkir hestvögnum og það þurfti áratuga þróunarstarf til að komast frá þeirri ímynd. Kólumbus og eggið Einu sinni var Kristófer Kolumbus í samkvæmi. Undir borðum skemmtu menn sér við að gera lítið úr því afreki Kolumbusar að finna Ameríku. Það var lítið mál, sögðu menn, það þurfti bara að sigla beint í vestur þangað til maður rækist á land. Þetta gæti hver sem er gert. Kolumbus tók þá egg og bað menn að láta það standa upp á endann. Menn veltu egginu fyrir sér fram og til baka en engum tókst ætlunarverkið. Kolumbus tók þá eggið og flatti breiðari endann örlítið og sjá: Eggið gat staðið! Menn tóku þessu illa og sögðu Kólumbus hafa rangt við. Þetta hefðu þeir einnig getað ef þeir hefðu vitað að það mætti skemma eggið. Já, sagði Kolumbus, þið gátuð gert það. En ég gerði það. Sagan um Kólumbus og eggið er skondin og skemmtileg dæmisaga. Hún sýnir okkur mann sem var óhræddur að fara ótroðnar slóðir, mann sem ekki flækti hlutina um of heldur fór styttstu leið að markinu og þá oft leið sem engum hafði dottið í hug að fara. Hann leysti verkefnið með óhefðbundnum og órökréttum aðferðum því allir vita að egg getur ekki staðið. Og það eru einmitt þessar aðferðir sem virðast gefast best til að virkja sköpunarkraft fólks og losa það við vanahugsun og hömlur, óhefðbundnar og órökréttar aðferðir. Til að komast út af alfaraleiðinni, uppúr hjólförunum, er veruleikinn ruglaður og bjagaður svo það verði mögulegt að skoða viðfangsefnin frá nýju sjónarhorni. Þessar aðferðir hafa verið kallaðar ýmsum nöfnum eins og t.d. Samhliða nálgun eða Högg í hausinn. Dr. Edward de Bono gefur eftirfarandi dæmi til að útskýra það sem hann kallar Hliðarhugsun eða Samhliða nálgun: Amma er að prjóna og Sigga litla sem er að leika sér á gólfinu er alltaf að fara í garnið og flækja það. Pabbi stingur uppá því að Sigga litla verði sett í leikgrindina svo hún láti ömmu í friði. Mamma, hinsvegar, stingur uppá því að færa stól ömmu í leikgrindina svo hún geti verið í friði fyrir Siggu. Nálgun pabba á viðfangsefninu er hefðbundinn og ekki nein lausn í sjálfu sér því það er líklegt að Sigga litla fari að hrína ef hún er sett í grindina. Lausn mömmu er hinsvegar mun frumlegri, amma getur verið óáreitt í grindinni enda er hún ekki að fara neitt og hreyfingarfrelsi Siggu litlu er óskert. Viðfangsefninu er snúið á haus, vandinn er ekki að Sigga er alltaf að flækja garnið heldur að amma fær ekki að vera í friði. Með þeim útgangspunkti, kveikju, er hægt að leysa málið með því að spyrja: Hvar fær amma að vera í friði?, í stað þess að spyrja: Hvað eigum við að gera við Siggu svo hún láti ömmu í friði?, sem er miklu flóknara mál. Sagan um Siggu litlu sýnir okkur að það er hægt að stytta leiðina að lausninni með óhefðbundnum aðferðum. Í kaflanum Skapandi hugmyndavinna eru nokkrar uppskriftir af slíkum aðferðum, aðferðum sem krefjast þess að við séum frumleg og skapandi í hugmyndavinnunni. Heilinn Heilinn er það líffæri sem vísindin vita minnst um enda er ekki auðvelt að skoða þá starfsemi sem þar fer fram með hefðbundum aðferðum læknisfræðinnar. Menn hafa þó komist að raun um að starfsemi heilahvelanna er með mismunandi hætti. Í vinstra heilahveli er rökhyggjan en í því hægra draumórarnir.
Menn hafa haft tilhneigingu til að skipta fólki upp í hægra og vinstra heilahvelsfólk. Þannig eru listamenn taldir stjórnast af hægra hveli en kaupsýslumenn af því vinstra. Vera má að fólk beiti heilahvelunum mismikið en að það stjórnist algjörlega af helft heilans hljómar fyrir leikmanni eins og glórulaus vitleysa. Ég þekki af eigin raun að vinna listamanns er meira en innsæi og innblástur. Þannig er hluti ritstarfa mikil hernaðarlist því höfundurinn þarf að hafa stjórn á því hvernig hann teflir fram sögupersónum sínum. Vinna tónskáldsins og stærðfræðingsins eru um margt sambærileg og margir kaupsýslumenn eru meira skapandi en listamenn sem leggja ekkert nýtt til. Hvort var Einar Benediktsson meira skapandi þegar hann, að sögn, seldi norðurljósin eða þegar hann samdi Einræður Starkarðar? Ætli hinn gullni meðalvegur gefist ekki best í þessum efnum eins og svo mörgum öðrum; jafnvægi milli skipulagseiginleika og sköpunarkrafts, enda hefur það komið í ljós í læknisfræðilegum rannsóknum að heilahvelin eru jafnvirk á meðan sköpun fer fram. Skapandi hugmyndavinna SÖNN sköpun og nýbreytni felur í sér að SJÁ það sem allir aðrir hafa séð HUGSA það sem enginn annar hefur hugsað, og GERA það sem enginn hefur þorað að gera Ýkjur og afmyndun Viðfangsefnið er ýkt eða afmyndað til að fá fram fleiri hliðar á því. Hlutföllum og formi er breytt og hlutirnir stækkaðir, minnkaðir, breikkaðir, mjókkaðir, fegraðir eða gerðir ljótir. Ef á að skipuleggja litla einleikstónleka er hugsað um útihátíð á verslunarmannahelgi. Ef á að byggja verslunarmiðstöð er hugsað um kaupmanninn á horninu. Hægt er að tefla fram andstæðum til að skerpa línurnar t.d. fallegri rotþró eða strætisvagni án ákvörðunarstaðar. Bjögun Til að skoða verkefni er raunveruleikinn bjagaður örlítið. Gefum okkur það að viðfangsefnið væri að að finna betri aðferð til að pakka eggjum og geyma þau. Eins og allir vita eru egg afar brothætt og því þurfa umbúðirnar að verja þau. Ef hugað er að geymslu eggja kemur lögunin strax upp í hugann, hún er afar óhagkvæm. Útgangspunkturinn (kveikjan) gæti þá verið ferköntuð egg. Ef egg væru ferköntuð væri auðveldara að stafla þeim svo kostirnir eru ótvíræðir. Mun auðveldara væri að pakka eggjunum og flytja þau og svo framvegis og svo framvegis. Ólíklegt er að aðferð finnist til að fá hænur til að verpa ferköntuðum eggjum enda óljóst hversvegna nokkur maður kærði sig um slík egg. En þessi hugsunaraðferð getur leitt til nýrra lausna, jafnvel á einhverju allt öðru en því sem lagt var upp með. Til dæmis hönnuðu vísindamenn í bílaverksmiðju nýjan fjöðrunarbúnað þegar þeir veltu fyrir sér viðfangsefninu bíll með ferköntuð hjól. Umsnúningur - rugninúnsmu Allt á sér andstæðu svo það getur verið gott að snúa viðfangsefninu við og skoða það frá gagnstæðu sjónarhorni. Hér eru nokkrar aðferðir:
Óskhyggja - ímyndun Hvað ef eitthvað væri svona eða hinsegin en ekki eins og það er? Gert er ráð fyrir því að aðstæður væru eins og best væri á kosið í þessum besta heimi allra heima.
Nýtt upphaf - ímynduð framtíð Allt virðist svo rökrétt þegar búið er að benda á það. Hversvegna er svo erfitt að sjá það strax? Ef við gætum ferðast í tímavél til framtíðarinnar væri auðvelt að velja réttu leiðina núna. Við gætum verið vitur eftirá - fyrirfram. Það yrði stökkbreyting í stað hægfara þróunar. Allri sögu og þróun þarf að gleyma og síðan reyna að nálgast viðfangsefnið frá einhverjum ímynduðum stað í framtíðinni eins og það væri gert í fyrsta sinn. Marsbúa nálgunin Nálgist viðfangsefnið eins og þið væruð að lýsa því fyrir veru frá annarri menningu, frá annarri plánetu eða úr öðru sólkerfi. Gefið ykkur mismunandi forsendur:
Tilviljun TilÓ að leita lausna Óá viðfangsÓefni er notað lausnarorð (kveikja), Ómynd eða táknÓ til að vinna út Ófrá. Til aðÓ finna kveikjuna er hægt að nota eftirfarandi aðferðir:
Þegar orðÓ eða hugtak hefur verið Óvalið sem kveikja þarf aðÓ búa til lista með eiginÓleikum þess og tengingum Óog sjá hvernig það á við viðfangsefnið. HeilinnÓ leitar alltaf að tengingum og þvíÓ Ógetur þessi aðferð verið hugmyndalegur hvati. Ef viðfangsefnið væri fjárÓöflun fyrir góðgerðarsamÓtök en kveikjan Óværi Óorðið brauð gæti listinnÓ litið svona út:
Þær hugmyndaÓtengingar sem gætu Ómyndast út frá ofangreindum lista væru t.d. að halda erótíska fjáröflunarÓskemmtun, fá bakara tilÓ að gefa dagsgamalt brauð og selja það við tjörnina, fá prest til að syngja messu úr Tjarnarhólmanum til að vekja athygli á átakinu o.s.frv. Einnig er hægt að fara þá leið, að í stað þess að gera lista notar maður fyrsta orðið, hugtakið eða hugrenningatengslin sem upp í hugann koma. Með þeirri aðferð eru e.t.v. meiri möguleikar á frumlegri hugsun í stað þess að leita lengi e.t.v. að staðfestingu á einhverju sem maður hefur fyrirfram myndaða skoðun á. |