• Markmið hugmyndavinnu
• Hugflæði
• Sex hatta hugsunaraðferðin
• Minnismiðaaðferðin
• Leiðarljós í hugmyndavinnu
• Greiningar
• Sex meginspurningar

Það eru verðmæti í hugmyndum og þess vegna hafa menn á síðustu tímum unnið markvisst að því að finna upp aðferðir til að fá og þróa hugmyndir. Hér á eftir fer lýsing af nokkrum slíkum aðferðum og er sérstakur gaumur gefinn að þeim aðferðum sem nýtast vel í hópvinnu. Það er þó ekki þar með sagt að hópaðferðir gefi bestu hugmyndirnar, góðar hugmyndir geta eins vel komið frá einstaklingum. Hitt er annað mál að það er hægt að þjálfa í sér "hugsanavöðvann" rétt eins og hvert annað líffæri og í slíkri þjálfun getur hópurinn gefið bæði innblástur og aðhald.

Ef fólk er spurt hvaðan það fær bestu hugmyndirnar er líklegt að svörin verði æði misjöfn. Sumir munu segja að þeir hugsi best í strætó, aðrir þegar þeir eru á göngu? Sumir hugsa best í baði og enn aðrir þegar þeir hlusta á tónlist? Margir munu kannast við það að þeir hafi fengið frábæra hugmynd þegar þeir voru komnir upp í rúm en mundu hana ekki morgunninn eftir því þeir nenntu ekki framúr til að skrifa hana niður. Stundum segir einhver eitthvað sem kveikir hugrenningatengsl, jafnvel eitthvað óskylt endanlegu hugmyndinni. Sumir fá stórkostlegar hugmyndir fyrir tilviljun eins og þegar Newton fékk eplið í hausinn og uppgötvaði þyngdarlögmálið. Enn aðrir gera stórkostlegar uppgötvanir vegna mistaka eins og oft hefur hent í lyfjaiðnaðinum. Þar hafa menn leitað að lækningu gegn einum sjúkdómi og þróað lyf sem ekki virkaði. Seinna getur svo komið í ljós að lyfið virkar vel gegn öðrum sjúkdómi.

Hver hefur sína aðferð til að hugsa, finna upp og leita lausna á viðfangsefnum. Aðferðir hugmyndavinnunnar eru verkfæri til að virkja hugvitið markvisst. Það er engin rétt aðferð til. Því er best að kynna sér aðferðirnar, reyna þær og þróa út frá þeim aðferðir sem henta hverjum einstaklingi eða vinnuhópi. Hugmyndavinna á að skila árangri í starfi, annars er hún verri en engin. Tilgangur hennar er ekki að byggja loftkastala þó hún sé hentug til að skerpa framtíðarsýnina og leita nýjunga. Nýjungar eru nauðsynlegar til að færa okkur fram á veginn en það þarf líka að leita leiða til að auka gæðin í starfinu, til að finna nýjar lausnir á vandamálunum, lausnir sem leiða til endurbóta.

Þetta eru stóru markmiðin en hvert verkefni hefur sitt eigið markmið sem einnig þarf að huga að hvernig eru framsett til að hugmyndavinnan skili árangri. Markmiðin þurfa að örva hugmyndavinnuna.

Hugflæði er ein elsta aðferð hugmyndavinnunnar og varð til í auglýsingaiðnaðinum enda gengur hann út á að selja hugmyndir. Hugflæði er hópvinna um að finna hugmyndir fyrir ákveðin verkefni. Aðferðin byggir á virkni allra þátttakenda og á því að ákvörðun er slegið á frest og hugmyndir ekki dæmdar á meðan á hugmyndavinnunni stendur. Tilgangurinn er að fá fram sem flestar hugmyndir. Það er litið svo á að hver þátttakandi sé fulltrúi sjálfs sín en ekki þeirra hagsmuna sem hann tengist eða þeirrar stöðu sem hann er í. Þannig er það ekki hlutverk gjaldkerans að halda um budduna á meðan á hugflæðinu stendur, heldur eru skyldur hans eingöngu við þær hugmyndir sem eru til umræðu hverju sinni.

Hugflæði er ferli sem virkar best í hóp ef eftirfarandi reglum er fylgt:

1. Unnið er að vissu, skýrt afmörkuðu viðfangsefni
2. Einhver í hópnum hefur það hlutverk að skrifa niður allar hugmyndir um leið og þær koma, helst á stórt blað eða töflu svo allir geti séð
3. Gætið þess að hæfilegur fjöldi sé í hópnum (6-12)
4. Skipaður er stjórnandi sem sér um að eftirfarandi sé fylgt:
   Haldið aftur af neikvæðum athugasemdum og dómum
   Allar hugmyndir eru meðteknar og skráðar
   Hvatt er til að fólk byggi á hugmyndum hinna
   Ýtt undir skrítnar og brjálaðar hugmyndir
   

Ýmis afbrigði eru til á hugflæðiaðferðinni eins og t.d. að láta þáttakendur skrifa hugmyndir sínar niður á blað og láta síðan blaðið ganga til næsta manns sem bætir við og útfærir. Í lokin eru allar hugmyndirnar og viðbæturnar við þær lesnar upp og reynt að þróa þær áfram.

Önnur aðferð er hægri og vinstri heilahvelsaðferðin en þá er þátttakendum skipt í hægri og vinstri heilahvelshópa sem vinna sitt hvoru lagi. Vinstri heilahvelshópurinn kemur með hagnýtar, hefðbundnar og rökréttar hugmyndir en hægri heilahvelshópurinn kemur með villtar, óhefðbundnar og órökréttar hugmyndir.

• Skrifaðu hugmyndir þínar niður
  Deildu þeim með öðrum
  Byggðu á hugmyndum annarra
  
  

Hópvinna

Á seinni tímum hafa margir gagnrýnt hugflæðiaðferðina og flest rökin má sjá í neikvæða dálkinum um hópvinnu. Það, að hver þátttakandi sé fulltrúi sjálfs sín og þar af leiðandi sinna neikvæðu eiginleika og hagsmunatengsla getur verið heftandi fyrir allt skapandi starf. Fulltrúaveldið snýst þá upp í andhverfu sína vegna persónulegra eiginleika þátttakendanna. Sá neikvæði eða sá sparsami gætu yfirtekið hugflæðifundinn og sá hugmyndaríki og sá reynslumikli kæmust ekkert áfram. Önnur gagnrýni er sú að hugflæði virkar best þar sem framleiðslan er hugmyndir eins og í auglýsingagerð. Aðferðin var þróuð í auglýsingiðnaðinum þar sem hugmyndir eru helstu verðmætin og gerð auglýsinga gengur að mestu út á að skapa nýjungar. Önnur starfsemi þarf að gera meiri kröfur til þess að hugmyndin virki, að hún sé framkvæmanleg. Hugmyndin sjálf er því ekki endanlegt markmið heldur þarf hún að skila árangri, það þarf að vera mögulegt að framkvæma hana. Þetta er meginmunurinn á milli hugflæðis og skapandi vinnu með hugmyndir.

En grunnhugmyndin er góð: Að hópur manna sitji saman við borð og kasti fram hugmyndum og byggi áfram á þeim. Spurningin er, hvernig á að tryggja hámarksárangur? Hvernig á að láta mismunandi sýn, skoðanir og innlegg þátttakendanna vinna saman að lokaniðurstöðu sem er ásættanleg fyrir alla og færir starfið fram á við, í formi endurbóta, aukinna gæða, nýrra sóknarfæra, nýjunga eða tækifæra? Til að endurbæta hugflæðiaðferðina fann dr. Edward de Bono upp Sex hatta aðferðina. Aðferðin gengur út á það að í stað þess að þátttakendurnir séu fulltrúar sjálfs sín og geti þar af leiðandi vegna hagsmuna sinna og skoðana virkað eins og hemill á hugmyndavinnuna, sameinist hópurinn um að skoða viðfangsefnið frá mismunandi sjónarhornum og eru þá trúir þeim sjónarhornum sem uppi eru hverju sinni. Hjálpartækin eru sex ímyndaðir hattar í jafnmörgum litum sem standa fyrir mismunandi nálgun og sýn á viðfangsefnið.

Meginreglur Sex hatta aðferðarinnar eru:

• Allir eru með sama hattinn og verða að vera trúir hugsunaraðferð hans
• Meðan hver hattur er uppi gilda reglur hans. Hattaskipti verða að vera skýr
• Hattana má nota þeirri röð sem henta viðfangsefninu og hvern hatt má setja upp oftar en einusinni ef þurfa þykir.

Merking hattanna:

Hvítur

Upplýsingar fáanlegar innanhúss þörf vantar hvernig á að ná í þær?

Hvíti hatturinn nær yfir staðreyndir, tölur, upplýsingar, þörf og skort á upplýsingum. "Ég held að við þurfum á hvíta hattinum að halda núna" þýðir: Gleymum rökunum og tillögunum og lítum á þær upplýsingar sem fyrir eru.

Rauður

Tilfinning Innsæi Sannfæring

Rauði hatturinn er fulltrúi tilfinninga og innsæis. Hann leyfir hugsuðinum að segja það sem honum býr í brjósti án þess að hann þurfi að rökstyðja þá tilfinningu. "Ef ég set upp rauða hattinn finnst mér þetta hræðileg tillaga". Yfirleitt er ekki hægt að nota tilfinningu og innsæi í samræðum nema geta stutt sannfæringu sína með rökum. Venjulega er tilfinningin ekta en röksemdafærslan ekki. Rauði hatturinn gefur hugsuðinum fullt leyfi til að segja meiningu sína.

Svartur

Neikvæðar röksemdir varkárni áhættumat gagnrýni

Svarti hatturinn er hattur dómreindar og varkárni. Þetta er mjög dýrmætur hattur. Hann er ekki á neinn hátt minna virði en aðrir og hann er gagnrýninn en ekki neikvæður. Hann er notaður til að benda á hversvegna tillaga fellur ekki að staðreyndum málsins, reynslunni, kerfinu sem notað er eða stefnunni sem er fylgt. Málflutningur svarta hattsins verður allaf að styðjast við rök.

Gulur

Jákvæðar röksemdir ávinningur gæði að láta hlutina ganga upp

Guli hatturinn er fulltrúi þess jákvæða og rökfasta. Hversvegna eitthvað muni ganga og hvaða ávinning það muni færa. Hann má nota til að líta fram á veginn til að meta árangur einhverrar tillögu en einnig til að meta gæði í því sem þegar hefur verið framkvæmt.

Grænn

Sköpun vonir nýjar hugmyndir aðrir valkostir endurbætur möguleikar ögrun

Græni hatturinn er hattur sköpunarkrafts, valkosta og tillagna. Hann er fulltrúi þess sem er áhugavert, áreitið og leiðir til breytinga.

Blár	Verkefnisstjórn yfirsýn skilningur

Blái hatturinn er hattur yfirsýnar og verkefnastjórnar. Hann lítur ekki á efnið sjálft heldur hvað er hugsað um efnið. "Ef ég set upp bláa hattinn finnst mér, eins og málum er háttað núna, að við ættum nota græna hattinn." Blái hatturinn er því ekki eingöngu til að hafa yfirsýn yfir viðfangsefnið heldur einnig hugsunina og skilninginn á viðfangsefninu.

Aðferðin sem hér er kölluð Minnismiðaaðferðin er byggð á aðferð sem varð til í upphafi aldarinnar í tengslum við kvikmyndagerð og nefnist Storyboarding. Eisenstein notaði hana 1928 en Walt Disney er þekktastur fyrir notkun hennar. Meðan teiknimyndirnar voru eingöngu teiknaðar þurfti óskaplegt magn teikninga í hverja kvikmynd svo erfitt var að hafa heildaryfirsýn yfir allt verkið. Disney brá á það ráð að hengja teikningarnar upp á vegg í kvikmyndaverinu og þanning fékkst yfirsýn yfir alla söguna og sást hvað mátti betur fara og hvað vantaði.

Í Minnismiðakerfinu er hugmyndin gerð sýnileg. Maður bókstaflega tekur hugsanir sínar og hengir þær upp á vegg eða á töflu á meðan maður vinnur að verkefni eða leysir eitthvert viðfangsefni.

Skipta má töflunni eða veggnum upp í eftirtalin svæði:

Undir þessar fyrirsagnir er hægt að hengja minnismiða, gátlista, myndir, gögn, kynningarefni og hvaðeina sem lýtur að verkefninu. Gott er að nota liti, mislitan pappír og blek, aðferðin gengur út á að hugsa myndrænt svo fólk ætti að vera ófeimið við að nota aðferðir myndlistarinnar.

Að öðru leyti eru vinnureglurnar ekki ósvipaðar þeim sem notaðar eru í hugflæði. Veltið öllum hugmyndum fyrir ykkur, sama hve vitlausar þær virðast vera og haldið skapandi hugflæði og gagnrýnu hugflæði aðskildu. Minnismiðakerfið hentar þeim vel sem eru óvanir hugmyndavinnu með hópi því það gefur góða yfirsýn yfir verkefnið og sýnir hvernig hlutirnir hanga saman.

Góð aðferð til að glöggva sig á viðfangsefninu er að spyrja hinna sex meginspurninga: Hvað? Hvar? Hvenær? Hvernig? Hversvegna? Hver?

Aðferð þessi er í eðli sínu greiningaraðferð en ekki hugmyndavinnuaðferð eins og margir virðast telja. Hún getur því virkað heftandi á sköpunarþáttinn ef markmiðið er ekki skýrt þ.e.a.s. að leita nýrra hugmynda. Hættan er sú að hlutirnir verði skilgreindir til óbóta og sköpunarkrafturinn og ímyndunaraflið láti í minni pokann. Gætið að því.

Einföldustu spurningarnar og þær sem liggja beinast við eru eftirfarandi:

Hvað á að gera?
Hvar á að gera það?
Hvenær á að gera það?
Hvernig á að gera það?
Hversvegna er það nauðsynlegt?
Hver á að gera það?

En einnig má spyrja má annarra spurninga út frá spurnarorðunum og tengja spurnarorð, eftir því sem við á í hverju verkefni fyrir sig:

Hver er hugsanlegur samstarfsaðili?
Hvar á að fá fjármagn?
Hvernig hafa hlutirnir verið gerðir hingað til og hversvegna?
Hver á að gera hvað og hvenær?
Og svo framvegis, og svo framvegis.

Kostur aðferðarinnar er að hægt er að setja hana upp myndrænt á stórt blað eða töflu, t.d. í dálkum:

Þá er skrifað undir hvert spurnarorð það sem við á. Einnig er hægt að skrifa heiti verkefnisins eða lýsingu á viðfangsefni á miðju töflunnar eða blaðsins en spurnarorðin allt í kring eins og sýnt er hér fyrir neðan. Síðan er hægt að skrifa niður hina ýmsu þætti verkefnisins við hvert spurnarorð og tengingar á milli þeirra.