Spirited-kraftmikil börn

Hvaš eru kraftmiklir krakkar (spirited children)? Fyrir stuttu sķšan hafši ég aldrei heyrt talaš um spirited children yfir žessi börn, og reyndar held ég aš hér į Ķslandi höfum viš ekki neitt orš yfir žessi börn. Žetta eru börnin sem öskra og ępa ķ bśšinni og kasta sér ķ gólfiš, žetta eru börnin sem geta ekki setiš kyrr viš matarboršiš į veitingarstašnum, žetta eru börnin sem eru į fullu į leikvellinum śt um allt, žetta eru börnin sem sem eru kölluš óžekktarormar,žetta eru börn foreldra sem er endalaust veriš aš gefa rįš varšandi uppeldi barna sinna, vertu strangari, vertu įkvešnari, ekki vera of ströng, er barniš ekki ofvirkt?? lįttu athuga barniš osfrv.
En barniš er ekki ofvirkt eša misžroska, žessi börn eru "ešlileg" börn sem erfitt er aš ala upp, žau eru įskorun og sannarlega handfylli. Margir foreldrar spirited/kraftmikilla barna hafa eflaust oft efast um įgęti sitt sem foreldrar, og velt fyrir sér hvaš žau séu aš gera rangt ķ uppeldinu, žaš sem virkaši svo vel į eldri systkini virkar bara alls ekki į žetta barn.  En oftast eru foreldrar ekki aš gera neitt rangt, galdurinn er bara aš  lęra aš greina merkin sem börnin gefa frį sér og koma ķ veg fyrir aš allt fari śr skoršum, grķpa inn ķ įšur en skašinn er skešur. Meš žvķ aš horfa į barniš dįlķtiš öšrum augum en įšur og višurkenna aš barniš hafi įkvešna skapgeršar eiginleika sem valda žvķ aš žaš hagar sér dįlķtiš "öšruvķsi" en mörg önnur börn getum viš betur tekist į viš hegšun barnsins og hjįlpaš žvķ og okkur aš lifa saman ķ sįtt og samlyndi.

Įriš 1956 var gerš langtķma rannsókn af Drs. Alexander Thomas, Stella Chess og Herbert Birch, sem kallašist: " New York Longitudinal Study". Žau rannsökušu 133 börn og var žeim fylgt frį fęšingu til fulloršinsįra. Markmišiš meš žessari rannsókn var aš reyna aš skilgreina skapgeršareinkenni barnanna og hvernig žau žroskušust.
9 einkenni voru skilgreind, viš höfum öll žessi einkenni, en ķ mis miklu męli. En žaš er einmitt žaš sem skilur į milli žess hvort barn er mellow/skapžżtt (rólegt) eša "spirited/kraftmikiš" ķ hve miklu męli žessi einkenni eru.

Bókalisti: Į žessa sķšu hef ég safnaš lista yfir bękur sem fjalla um skaperfiš börn.

Ef žiš hafiš einhverjar spurningar varšandi kraftmikla krakka er ykkur velkomiš aš senda mér tölvupóst arndisk@simnet.is

Žessi nķu einkenni eru skilgreind af Kurchinka sem:

1.Intensity/Įkafi: Styrkleiki tilfinningalegra višbragša. Fólk tekur oft eftir žvķ hve eftirtektarsamt ungabarniš er eša hve skżrt barniš sé. Į mešan venjulega barniš flissar aš einhverju fyndnu žį mun įkafa/spirited barniš fį įköf hlįtursköst. Žegar žau eru glöš eru žau alltaf brosandi, hlęgjandi og syngjandi, en žegar žau eru leiš eru žau örvęntingarfull og óhuggandi. Įköf/spirited börn verša aušveldlega oförvuš, og žegar žau eru upptrekkt missa žau oft stjórn į sér og lemja, bķta eša sparka af engri sjįanlegri įstęšu. Börnin eiga oft erfitt meš aš sżna/tjį tilfinningar sķnar, žau sżna t.d. ekki mikil višbrögš žegar žeim er gefiš eitthvaš og viš höldum oft aš žau séu vanžakklįt, en žau eru žaš alls ekki, žau bara kunna ekki aš tjį gleši sķna eša sżna tilfinningar sķnar, auk žess sem žarna spilar inn ķ annaš einkenni ž.e. hvaš žau eiga erfitt meš aš ašlagast nżjum hlutum. Gefšu barninu tķma til aš venjast nżja hlutnum/gjöfinni og vertu viss, eftir dįlķtinn tķma er barniš glatt og įnęgt meš hlutinn.

2. Persistence/Žrautsegja: Viš metum žrautseigju mikils ķ okkar žjóšfélagi, og spirited/kraftmikl börn hafa hana svo sannarlega! Žau geta haldiš sig fast viš eitthvaš ķ langan tķma, en žau hafa lķka neikvęšu hliš žrautseigju ž.e. žrjósku. Žau lęsa sig inn į įkvešnar hugmyndir og eiga erfitt meš aš losna śt śr žeim. Žau geta ekki višurkennt Nei sem endanlegt svar og bišja um sama hlutinn 20 sinnum ķ röš ef žau fį tękifęri til žess. Žau eru ķ eilķfri valdabarįttu viš umhverfi sitt, okkur foreldrana, og žį er gott aš grķpa til mįlamišlanna ef žaš į viš. Viš, foreldrarnir veršum lķka aš reyna aš vega og meta hve mikilvęgt žaš er aš barniš geri žaš sem viš erum aš ętlast til af žvķ t.d. hvort barniš sé ķ įkvešnum sokkabuxum eša sokkum sem viršast pirra žau mjög mikiš (sjį nęsta einkenni), skiptir žaš miklu mįli hvort barniš sleppi sokkabuxunum ef žvķ lķšur betur?? Barniš er įnęgšara og viš lķka aš sleppa viš klukkutķma žras og grįtkast.  Viš veršum aš reyna aš lķta į ašstęšur śt frį skapgerš barnsins, žaš er ekki aš lįta svona af žvķ aš žaš vill pirra okkur, įstęšuna mį oftast rekja til skapgeršar barnsins, žaš getur ekkert af žessu gert.

3. Sensitivity/Viškvęmni: lįgur skynžröskuldur fyrir hįvaša, ljós, tilfinningar, hita, bragš og fatnaš. Spirited/kraftmikil börn eru lķkamlega viškvęm fyrir umhverfislegum atrišum. Ljós mega ekki vera of björt, hljóš of hį, föt of žröng eša klęja undan žeim. Aš klęša viškvęmt barn er sérstök įskorun, skyrtur eru meš miša sem klęjar undan, nęrbuxur eru meš teygju ķ mittiš, og sokkar eru fullir af lóg og öšrum gildrum.   Meš žvķ aš hagręša umhverfinu og taka tillit til viškvęmni barnsins getum viš komiš ķ veg fyrir marga įrekstra.

4. Perceptiveness/Athygli: Athugul börn taka eftir öllu ķ kringum sig. Žeim yfirsést sjaldan hin minnstu smįatriši. En žessi smįatriši valda truflun sem gerir žeim erfitt aš ljśka viš önnur verkefni. Athugul börn eru oft įsökuš um aš hlusta ekki, žegar athygli žeirra beinist ķ raun aš einhverju öšru. Fulloršnir hafa lęrt aš sķa śt įreiti sem eru ekki mikilvęg, t.d. keyrum viš oft į "sjįlfstżringu" og tökum ekki eftir neinu nema bķlunum ķ kringum okkur. Samt sem įšur tekst okkur aš klįra verkiš okkar įn žess aš mistakast. Athugul börn hafa ekki lęrt aš sķa śt utanaškomandi įreiti, né hafa žau lęrt aš flokka śr hvaša įreiti eru mikilvęgari en önnur.

5. Adaptability/Ašlögunarhęfni:  viš breytingar, eitthvaš óvęnt, breytingar į įętlun eša rśtķnu. Einkenniš lżsir sér t.d. žannig aš barniš getur fengiš "kast" śt af samloku, žaš žolir ekki aš fį samlokuna skorna ķ mišju žegar žaš bjóst viš aš fį hana skorna horn ķ horn. Žaš er ekki meš neinar séržarfir eša stęla, žaš į bara erfitt meš aš ašlagast breytingum eša óvęntum atburšum. Barniš sem er vant aš koma aš lokušum śtidyrum hjį vini sķnum žegar žaš fer ķ heimsókn, veršur óöruggt žegar dyrnar eru opnar einn daginn, og žaš fer ķ burtu og žorir ekki aš banka, žaš kann ekki aš bregšast viš žessum nżju óvęntu ašstęšum.

6. Regularity/Regla: į matmįlstķmum, svefni og salernisferšum. Spirited/kraftmikl börn hafa oft óreglulegan lķkamstakt. Sem nżjum foreldrum er okkur oft sagt aš viš munum fljótt lęra aš greina į milli mismunandi grįts barnsins. En hjį foreldrum spirited/kraftmikilla barna er žaš ekki alltaf žannig, žar sem svefn og nęringar mynstur žessara barna er ekki reglulegt, mörg vakna t.d. mjög snemma į morgnana, jafnvel fyrir dögun, og mörg hver gleyma aš borša og įtta sig ekki į žvķ aš žau eru svöng fyrr en eftir marga klukkutķma og žį eru žau oršin svo svöng aš skapiš kemst į versta stig og allt fer ķ hįaloft. Žaš er žvķ mikilvęgt aš passa upp į aš žau borši reglulega.

7. Energy/Orka(Kraftur): Virkni stig. Flest (en ekki öll) spirited/kraftmikil börn hafa endalausa orku. Žau eru į feršinni frį morgni til kvölds.

8. First reaction/Fyrstu višbrögš: viš nżju fólki, stöšum eša reynslu. Ef žś ferš meš spirited/kraftmikil börn ķ nżjar ašstęšur žį verša žau feimin og hanga ķ žér. Žau žurfa nokkrar mķnśtur til aš hita sig upp og sum "hitna" jafnvel aldrei upp. Spuršu spirited/kraftmikiš barn jį/nei spurningar og fyrsta svariš veršur örugglega Nei! Meš dįlķtilli hvatningu og žolinmęši munu žessi börn fįst til aš prófa nżja hluti, viš veršum bara aš bķša žar til žau eru tilbśin.

9. Mood/Skap:  Sumir spirited/kraftmiklir krakkar eru ķ ešli sķnu glašir og įnęgšir persónuleikar, en önnur eru alvarleg, ķhugul og skapstygg. Žau eru ekki aš reyna aš vera erfiš, žau eru svona aš ešlisfari. Žessi börn hafa tilhneigingu til aš sjį hvaš er rangt viš hluti ķ staš žess aš sjį hvaš er rétt. Žau lįta tilfinningar sķnar ekki aušveldlega ķ ljós svo žaš er erfitt aš sjį hvenęr žau eru glöš. Žaš er ekki til nein stjórnunar tękni fyrir skaperfiš börn, foreldrar lęra bara aš lifa meš žvķ, meš žvķ aš gera sér grein fyrir aš börnin žeirra geta ekki gert aš žvķ hvernig žau lķta į veröldina.

Žessi 9 einkenni virka ekki bara ein sér, žau spila lķka saman. Óreglusama barniš sem er fariš aš missa stjórn į skapi sķnu vegna hungurs gęti afžakkaš mat, vegna ósjįlfrįšra fyrstu višbragša, og heldur svo įfram aš afžakka matinn vegna žrjósku sinnar (en žrjóska viršist spila inn ķ öll einkennin).

Tölfręšilega hafa 10-15% allra barna žessi einkenni ķ nógu miklu męli til aš teljast uppeldisleg įskorun. Og vegna skapgeršar eiginleika žeirra, žį virka oft ekki hefšbundnar ašferšir til aš aga börnin. Okkur er oft sagt aš hundsa óęskilega hegšun og žį hverfi hśn. En hvernig hundsaršu barn sem er helmingi žrautseigara en žś?

Lykillinn aš spirited/kraftmikla barninu er aš skilja af hverju žaš gerir žaš sem žaš gerir. Venjulega fį spirited/kraftmikil börn ekki žessi hefšbundnu frekju köst sem notuš eru ķ einhverjum tilgangi, t.d. žegar barn segist ętla aš halda nišri ķ sér andanum žar til žaš veršur blįtt, ef žś kaupir ekki eitthvaš sem žaš vill. Spirited krakkar fį žaš sem mį kalla: aš žaš flęši upp śr köst. Žau verša svo uppfull af tilfinningum, langt fram yfir hęfileika žeirra til aš takast į viš žęr. Foreldrar spirited/krafmikilla barna verša sérfręšingar ķ žvķ aš koma ķ veg fyrir aš eitthvaš gerist, aš hagręša ašstęšum žannig aš žęr komi ekki af staš "köstunum". t.d. passa upp į aš börnin borši reglulega, žvķ žau skynja žaš ekki sjįlf hvenęr žau eru svöng, og reyna aš koma auga į merki žess aš žau séu svöng įšur en žau eru oršin žaš hungruš aš žau fį kast. Žegar žau verša fyrir of miklu įreiti veršur aš fjarlęgja žau frį ašstęšunum og gefa žeim tķma til aš róa sig nišur. Viš klippum miša śr fötunum žeirra ef žeir trufla žau osrfv. En lķfiš er ekki fyrirsjįanlegt, og stundum lendum viš ķ ašstęšum sem viš höfum ekki stjórn į né getum haft įhrif į. Spirited/kraftmikla barniš er kannski ķ lagi eina sekśnduna en žį nęstu er allt ómögulegt. Įnęgjuleg fjölskylduferš getur snśist ķ andstęšu sķna ef eitthvaš ófyrirsjįanlegt gerist, breyting į įętlun, hįvaši ķ nįgreninu, skyndilegt hungur eša žreyta.

Lķf meš spirited/kraftmiklu barni er spennandi, ergjandi, pirrandi og lķflegt. Börnin hafa marga frįbęra eiginleika, žau eru skapandi, elskuleg og lķfleg. Sem fulloršin munu žau leggja heimin aš fótum sér.

Žżtt og endursagt af Arndķsi eftir grein Deborah Shafritz, Raising Spirited Children.

Lengri śtgįfa af žessari grein sem birtist ķ tķmaritinu Uppeldi ķ jślķ 2000

Viltu taka žįtt ķ póstlista fyrir foreldra spirited/kraftmikilla barna?

Póstlistinn er hugsašur sem eins konar stušningshópur fyrir foreldra barna sem eru spirited/kraftmikil. Póstlistinn virkar žannig aš žś skrįir žig ķ hann meš žvķ aš senda autt e-mail į žetta netfang:
spirited-kraftmikil-born-subscribe@onelist.com   žannig ert žś bśin aš skrį žig ķ póstlistann.

Žegar žvķ er lokiš getur žś sent bréf til allra sem eru į listanum meš žvķ aš nota žetta netfang:
spirited-kraftmikil-born@onelist.com Žannig fį allir sem eru į póstlistanum bréfiš frį žér og geta svaraš žvķ og svariš sendist lķka til allra į listanum. Žannig fęr hópurinn allan póst og getur svaraš öllum pósti.

Til aš skrį sig  śr póstlistanum ef žś vilt ekki lengur taka žįtt, sendir žś autt e-mail į žetta netfang: spirited-kraftmikil-born-unsubscribe@onelist.com  

Til aš senda bara mér póst notar žś netfangiš: spirited-kraftmikil-born-owner@onelist.com  

Veffang póstlistans er: http://www.onelist.com/group/spirited-kraftmikil-born žar er lķka hęgt aš skrį sig ķ póstlistann og fleira.

Ég hvet alla foreldra kraftmikilla barna til aš skrį sig ķ póstlistann, viš getum örugglega hjįlpaš og stutt hvort annaš ķ aš ala upp kraftmiklu börnin okkar. Viš gętum bent hvort öšru į įhugaveršar bękur eša vefsķšur sem fjalla um kraftmikil börn, komiš meš góš rįš sem hafa virkaš vel ķ uppeldinu, lįš hvort öšru eyra žegar illa gengur og hlegiš saman žegar vel gengur og jafnvel hjįlpaš hvort öšru aš lķta į skemmtilegu hlišar žess aš ala upp kraftmikiš barn. Viš getum ķ sameiningu frętt ašra um žessi sérstöku börn og hjįlpaš fólki aš sjį barniš okkar eins og žaš er og aš virša sérkenni žess. Hlakka til aš heyra ķ ykkur sem flestum!

Kęr kvešja, Arndķs

Tenglar į sķšur sem fjalla um skapgerš og kraftmikil börn

Elaine M. Gibson The challange of difficult children

Transforming the difficult child

Mary Sheedy Kurcinka, parent educator and bestselling author of Raising Your Spirited Child

Parents of Spirited Kids Resource and Chat Room

The Preventive Ounce

Understanding Children with Challenging Behaviors

Spirited Kids

The Temperament Project - Home Page

temparament

temperament.com and b-di.com

Keirsey Temperament and Character Web Site

Resources for Parenting the Spirited Child

Working with Spirited Children - 2

Pediatric Development and Behavior Homepage

Uppfęrt
14.10.2004

© 1999 Arndķs Kjartansdóttir